İşyerinde Ayrımcılık: Eşit Davranma İlkesi ve Tazminat

İş hukuku, mutlak bir eşitliği değil "nispi eşitliği" hedefler: Eşitler arasında eşitlik, farklılar arasında haklı farklılık. İşverenin "İşyeri benim, istediğime zam yaparım" deme lüksü hukuk devletinde yoktur.

1. Hukuki Çerçeve

Anayasa m.10

Herkes kanun önünde eşittir. Hiçbir kişiye, aileye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz.

İş Kanunu m.5

İşverenin eşit davranma borcu ve ayrımcılık tazminatının temel düzenlemesi.

Nispi Eşitlik İlkesi:

Lise mezunu mavi yakalı ile yüksek lisanslı beyaz yakalıya farklı ücret ödemek ayrımcılık değildir. Ancak aynı kıdeme sahip iki mühendisten birine "sendikalı" veya "kadın" olduğu için düşük zam yapmak ayrımcılıktır.

2. Ayrımcılık Türleri

2.1. Doğrudan ve Dolaylı Ayrımcılık

Doğrudan Ayrımcılık

Açıkça: "Kadın işçi almıyoruz" veya "X partili olanları terfi ettirmiyoruz" denilmesi.

Dolaylı Ayrımcılık

"1.85 cm boy şartı" gibi görünürde tarafsız kuralların kadınları eleyerek cinsiyete dayalı ayrımcılık oluşturması.

2.2. Gebelik ve Cinsiyet Ayrımcılığı

Kanun koyucu kadın işçileri özel olarak korumuş ve işe alım süreci dahil cinsiyet ayrımcılığını yasaklamıştır.

⚠️ Hamile olma, işten çıkarılma veya terfi ettirilmeme sebebi OLAMAZ.

2.3. Eşit İşe Eşit Ücret

Aynı işyerinde, aynı nitelikteki işi yapan, eşit verimlilikteki işçilere farklı ücret ödenemez. İşveren farkı objektif kriterlerle (kıdem, eğitim, performans) açıklayabilmelidir.

3. İspat Yükünün Yer Değiştirmesi

İş Kanunu m.5/son fıkra (Devrim Niteliğinde!)

"İşçi, işverenin eşit davranma ilkesine aykırı davrandığını güçlü bir biçimde gösteren bir durumu ortaya koyduğunda, işveren böyle bir ihlalin mevcut olmadığını ispat etmekle yükümlü olur."

Sonuç: İşçi %100 kanıtlamak zorunda değil. Şüphe uyandırınca (emsal bordro) top işverene geçer!

4. Ayrımcılık Tazminatı

İş Kanunu m.5/6

4 Aya Kadar

Brüt Ücret Tutarında Tazminat

Bu tazminat ceza niteliğindedir. İşçinin maddi zarara uğraması şart değildir. Sırf ayrımcılık yapılması yeterlidir.

Yoksun Kalınan Haklar:

Erkek işçilere 10.000 TL ikramiye verilip kadın işçiye verilmemişse; kadın işçi hem 4 maaş tazminat hem de 10.000 TL ikramiyeyi faiziyle alır.

5. Mobbing ile Farkı

Mobbing

Kişiyi yıldırmaya yönelik sistematik psikolojik taciz. Kasıt ve süreklilik aranır.

Ayrımcılık

Kişiyi ötekileştirmek. Tek bir işlemle (bir kez zam vermemek) gerçekleşebilir.

6. TİHEK Başvurusu

Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu

İşçi, mahkeme yoluna gitmeden önce veya eş zamanlı olarak TİHEK'e başvurabilir.

✓ Başvuru ÜCRETSİZ

✓ İdari Para Cezası yetkisi var

Sonuç

İşverenin "Yönetim Hakkı" sınırsız değildir; bu hak "Eşitlik İlkesi" ile sınırlandırılmıştır. Bordrolar arasındaki adaletsiz farklar veya terfi süreçlerindeki sübjektif kararlar, işverenlere "Ayrımcılık Tazminatı" olarak geri dönmektedir.

"Ayrımcılığa uğrayan işçi, ispat kolaylığını kullanarak hakkını aramalıdır."

— Av. Mesut İLME

İlgili Mevzuat

• T.C. Anayasası m.10, m.49
• 4857 sayılı İş Kanunu m.5
• 6701 sayılı TİHEK Kanunu
• 6356 sayılı Sendikalar ve TİS Kanunu m.25
• ILO 100 ve 111 sayılı Sözleşmeler

Ayrımcılık Tazminatı Hakkında Sık Sorulan Sorular

Herkese zam yapıldı, bana yapılmadı. Ayrımcılık davası açabilir miyim?

Eğer performansınız düşük değilse, disiplin cezanız yoksa ve sizinle aynı durumdaki herkese zam yapılıp size "sebepsizce" yapılmadıysa; bu durum eşit davranma borcuna aykırılıktır. Ayrımcılık tazminatı ve eksik ödenen zam farkını talep edebilirsiniz.

Hamileyim diye işten çıkarıldım, ne yapmalıyım?

Bu durum İş Kanunu Md. 5'e göre açık bir cinsiyet/gebelik ayrımcılığıdır. İşe iade davası açabilir, 4 maaş ayrımcılık tazminatı isteyebilir ve boşta geçen süre ücretinizi alabilirsiniz.

İşveren "Benim takdir hakkım" diyerek savunma yapabilir mi?

İşverenin takdir hakkı vardır ancak "objektif" olmak zorundadır. Neden A'ya %20, B'ye %10 zam yaptığını somut verilerle (performans raporu, hedef tutturma) açıklamak zorundadır. Soyut savunmalar kabul edilmez.

Ayrımcılık tazminatı için istifa etmek zorunda mıyım?

Hayır. İş ilişkiniz devam ederken de dava açabilirsiniz. Ancak uygulamada işçiler genellikle ayrımcılığı haklı fesih sebebi sayarak istifa eder ve tüm haklarını birlikte talep eder.

Ayrımcılık tazminatı ne kadar tutar?

Kanun "4 aya kadar ücret" der. Buradaki ücret, işçinin çıplak brüt ücreti üzerinden hesaplanır. Hakimin takdirine göre genellikle 4 ay (tavan) olarak belirlenir.

Eşit işe eşit ücret ilkesi nedir?

Aynı işyerinde, aynı nitelikteki işi yapan, eşit verimlilikteki işçilere farklı ücret ödenemez. Ancak işveren farkı objektif kriterlerle (kıdem, eğitim, performans) açıklayabilirse ayrımcılık sayılmaz.

Dolaylı ayrımcılık nedir?

Görünürde tarafsız bir kuralın, belirli bir grubu dezavantajlı duruma düşürmesidir. Örneğin "1.85 cm boy şartı" kadınların %99'unu elediğinden cinsiyete dayalı dolaylı ayrımcılık sayılabilir.

Sendikal ayrımcılık tazminatı ne kadardır?

Sendikal nedenle ayrımcılıkta İş Kanunu'ndaki 4 ay değil, 6356 s. Kanun uyarınca en az 1 yıllık ücret tutarında sendikal tazminat verilir. İkisi birlikte alınamaz.

TİHEK başvurusu zorunlu mu?

Hayır, zorunlu değildir. Ancak TİHEK'in vereceği idari para cezası kararı, işçinin açacağı tazminat davasında çok güçlü bir delil teşkil eder. Başvuru ücretsizdir.

Part-time çalışana haklar kıstelyevm mi verilir?

Evet. Tam süreli çalışana verilen yol ve yemek yardımı, part-time çalışana çalıştığı gün oranında verilmelidir. Hiç verilmemesi ayrımcılıktır.

İşyerinde Ayrımcılık

Yasaklanan Ayrımcılık Sebepleri