Türk İş Hukuku'nun en belirleyici unsuru kıdem tazminatıdır. Hukuki niteliği itibarıyla işçinin yıpranması karşılığında ödenen, aynı zamanda işsizlik sigortası fonksiyonu gören ve işverene sadakatinin ödülü olan özel bir tazminat türüdür. Yargıtay içtihatlarında işçinin "müktesep hakkı" (kazanılmış hakkı) olarak kabul edilir.
1. Hukuki Dayanak ve Tanım
4857 sayılı İş Kanunu temel yasa olsa da, kıdem tazminatına ilişkin düzenleme 1475 sayılı İş Kanunu'nun 14. maddesinde yer almaktadır (4857 s.K. geçici m.6 ile yürürlükte).
Kıdem tazminatı; yasada belirtilen asgari çalışma süresini dolduran işçinin, iş sözleşmesinin yasada öngörülen hallerden biriyle sona ermesi durumunda, işvereni tarafından çalıştığı süreye ve ücretine orantılı olarak ödenen toplu bir parayı ifade eder.
Yargıtay HGK Görüşü:
Kıdem tazminatı kendine özgü (sui generis) bir tazminat türüdür. Ne tam anlamıyla ücret ne de klasik tazminattır; her ikisinden de özellikler taşıyan karma bir yapıdır.
2. Hak Kazanma Koşulları
Her iş sözleşmesinin sona ermesi otomatik olarak kıdem tazminatı hakkı vermez. Şartların kümülatif (birlikte) gerçekleşmesi gerekir:
1. İş Kanunu Kapsamı
4857 sayılı İş Kanunu'na tabi bir iş sözleşmesi bulunmalı
2. Asgari 1 Yıl Kıdem
Aynı işverende en az 1 tam yıl (365 gün) çalışma
Tazminat Hakkı Doğuran Fesih Halleri
A) İşverenin Haksız Feshi
m.25/II (ahlak ve iyiniyet kuralları) dışındaki nedenlerle işten çıkarma
B) İşçinin Haklı Feshi (m.24)
Sağlık sebepleri, ahlaka aykırılık (mobbing, ücret ödenmemesi, SGK primi eksikliği), zorlayıcı sebepler
C) Askerlik / Emeklilik
Muvazzaf askerlik veya yaşlılık/malullük aylığı almak için ayrılma
D) Kadın İşçinin Evlenmesi
Evlilik tarihinden itibaren 1 YIL içinde istifa hakkı
E) 15 Yıl ve 3600 Prim Günü
SGK'dan "Kıdem Tazminatı Alabilir" yazısı ile istifa (1999 öncesi girişliler)
Ücretin eksik ödenmesi veya "elden maaş" uygulaması, Yargıtay'a göre işçiye derhal fesih ve kıdem tazminatı hakkı verir.
3. Hesaplama Yöntemleri
Sık Yapılan Hata
"Net Ücret" üzerinden hesaplama YANLIŞTIR. Kanun "Giydirilmiş Brüt Ücret"i esas alır.
Giydirilmiş Ücret Nedir?
Asıl ücrete ek olarak sağlanan, para veya para ile ölçülebilen, süreklilik arz eden menfaatlerin tamamıdır.
Dahil Edilir
- • Aylık Brüt Maaş
- • Yemek Yardımı
- • Yol Yardımı
- • Yakacak Yardımı
- • Konut Yardımı
- • Sürekli İkramiye/Primler
Dahil Edilmez
- • Fazla Mesai Ücreti
- • Hafta Tatili Ücreti
- • Yıllık İzin Ücreti
- • Tek Seferlik Primler
- • Seyahat Harcırahları
Hesaplama Formülü
4. Kıdem Tazminatı Tavanı ve Kesintiler
Tavan Nedir?
Kıdem tazminatı sınırsız değildir. Tavan, en yüksek devlet memuruna bir hizmet yılı için ödenecek azami emeklilik ikramiyesidir. Her yıl Ocak ve Temmuz aylarında güncellenir.
Ücret < Tavan
İşçinin kendi gerçek ücreti üzerinden hesaplanır
Ücret > Tavan
Hesaplama tavan üzerinden yapılır, aşan kısım ödenmez
Vergi ve Kesintiler
Kıdem tazminatı Gelir Vergisi ve SGK priminden muaftır. Tek kesinti: Damga Vergisi (‰7,59)
5. Sık Karşılaşılan Sorunlar
İstifa Dilekçesi Tuzağı
İşverenler bazen "haklarını ödeyeceğiz" vaadiyle istifa dilekçesi imzalatır. Yargıtay gerçek iradeyi araştırır ancak haklı neden varsa dilekçeye açıkça yazın. Matbu istifa dilekçelerinden kaçının.
Aralıklı Çalışma
Aynı işyerine defalarca girip çıktıysanız: Önceki dönem tazminat ödenerek kapanmışsa o süreler sayılmaz. Ödenmemişse ve haklı fesih yoksa tasfiye edilmemiş sayılır.
İşyeri Devri
İşyeri devredildiğinde kıdem süresi sıfırlanmaz. Devralan işveren, devirden önceki sürelerin tamamından sorumludur.
6. Zamanaşımı ve Faiz
Zamanaşımı süresi (7036 s.K. / 12.10.2017 sonrası)
Gecikmede yasal faiz değil, mevduata uygulanan en yüksek faiz işler
Sonuç
Kıdem tazminatı, işçinin yıllarca verdiği emeğin maddi karşılığı ve geleceğinin teminatıdır. Hem hesaplanması hem de hak kazanma süreçleri teknik detaylar barındırır. Usul hataları hak kayıplarına yol açabilir - sürecin başından itibaren profesyonel destek alınmalıdır.
"Yasalar işçiyi korur, ama usul hataları hak kaybettirir."
— Av. Mesut İLME
İlgili Mevzuat
- • 1475 sayılı İş Kanunu m.14 (Kıdem Tazminatı)
- • 4857 sayılı İş Kanunu m.24 (İşçinin Haklı Feshi)
- • 4857 sayılı İş Kanunu m.25 (İşverenin Haklı Feshi)
- • 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu (Zamanaşımı)