Fazla çalışma (fazla mesai), işçinin bedensel ve ruhsal gücünü normalin üzerinde harcaması anlamına gelir. 4857 sayılı İş Kanunu'nun 41. maddesi uyarınca karşılığı "zamlı ücret" olarak öngörülmüştür. Ancak uygulamada ispat yükü, hesaplama hataları ve hakkaniyet indirimi nedeniyle binlerce dava Yargıtay denetiminden geçmektedir.
1. Fazla Çalışmanın Hukuki Tanımı ve Türleri
1.1. Fazla Çalışma (Standart)
İş Kanunu m.63'e göre haftalık çalışma süresi 45 saattir. Bu süreyi aşan çalışmalara "Fazla Çalışma" denir.
1.2. Fazla Sürelerle Çalışma
Sözleşmede haftalık çalışma 45 saatin altında belirlenmişse (örn: 40 saat), 40-45 saat arası "Fazla Sürelerle Çalışma" sayılır.
Birçok işveren bu ayrımı atlar, 40 saat anlaşılmış işçiye 41. saat için %50 zamlı ödeme yapar. İşçi lehine geçerlidir ancak işveren için gereksiz maliyet. Tersi durumda işçiye haklı fesih doğar.
1.3. Denkleştirme Esası
Tarafların anlaşmasıyla haftalık çalışma günde 11 saati aşmamak koşuluyla farklı dağıtılabilir. 2 aylık süre içinde haftalık ortalama 45 saati aşmıyorsa, bazı haftalar geçse bile fazla mesai ödenmez.
2. Fazla Mesai Ücretinin Hesaplanması
Fazla mesai hesabı, Brüt Çıplak Ücret üzerinden yapılır. Kıdem tazminatındaki gibi "giydirilmiş ücret" dikkate alınmaz.
Hesaplama Formülü
Serbest Zaman Kullanımı
Her 1 saat fazla çalışma karşılığı
Her 1 saat fazla sürelerle çalışma
3. İspat Yükü ve Delil Durumu
İş hukukunun en çetrefilli konusu burasıdır. "Ben fazla çalıştım" diyen işçi bunu ispatlamak zorundadır (TMK m.6).
3.1. Yazılı Deliller (Asli Delil)
- • Giriş-çıkış kartları
- • Parmak izi okuma sistemleri
- • Takograf kayıtları (şoförler)
- • Ücret bordroları
Kritik: İmzalı Bordro ve İhtirazi Kayıt
İşçi, fazla mesai tahakkuku içeren bordroyu ihtirazi kayıt koymadan imzalamışsa, o ay için daha fazla çalıştığını tanıkla ispat edemez.
İstisna: Bordrodaki fazla mesai hanesi boş veya "0" ise, işçi imzalamış olsa da tanık dinletebilir.
3.2. Tanık Delili
Yargıtay, işverene karşı davası olan diğer işçilerin tanıklığına temkinli yaklaşır. Sadece husumetli tanık beyanıyla hüküm kurulması bozma sebebidir.
3.3. Hayatın Olağan Akışı
Yargıtay, bir işçinin yılın 365 günü sürekli fazla mesai yapmasını "hayatın olağan akışına aykırı" bulur. Tanıklar "her gün 3 saat mesai yapardık" dese bile, mahkeme hastalık, izin ve mazeret günlerini makul oranda düşer.
4. Hakkaniyet İndirimi (Takdiri İndirim)
Yargıtay'ın mantığı: "Tanıklar aradan uzun süre geçtiği için yanılabilirler veya işçiyi koruma içgüdüsüyle abartılı beyan verebilirler."
Puantaj kayıtları, kamera kayıtları veya yazılı belgelerle ispatlanmışsa hakkaniyet indirimi YAPILMAZ.
5. Fazla Çalışma Yapılamayacak Haller
İş Kanunu m.41/7 uyarınca bazı durumlarda fazla çalışma yasaklanmıştır:
Yer Altı İşçileri
Maden işlerinde çalışanlar
Gece Çalışanları
Gece döneminde yürütülen işler
18 Yaş Altı
Çocuk ve genç işçiler
Hamile/Emziren
Anne adayları ve yeni anneler
Part-time İşçiler
Kısmi süreli sözleşmeli
Tehlikeli İşler
Kurşun, arsenik vb. işler
6. Üst Düzey Yöneticilerin Durumu
İşyerinde mesai saatlerini kendisi belirleyebilen, işveren vekili konumundaki "Üst Düzey Yöneticiler" (Genel Müdür, CEO vb.), yüksek ücret almaları nedeniyle kural olarak fazla mesai talep edemezler.
İstisna: Yönetim kurulu veya patron tarafından "Şu iş bitecek, sabaha kadar çalışılacak" şeklinde açık talimat verilmişse talep edebilir.
7. Zamanaşımı
7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu (12.10.2017 sonrası)
Zamanaşımı, ücretin muaccel olduğu (ödenmesi gereken) tarihten itibaren işler. Dava tarihinden geriye doğru en fazla 5 yıllık fazla mesai istenebilir.
Sonuç
Fazla mesai, "emeğin kutsallığı" ilkesinin en somut görünümüdür. Özellikle Yargıtay'ın %30 hakkaniyet indirimi uygulaması ve imzalı bordronun bağlayıcılığı, davaların seyrini tamamen değiştirebilmektedir.
"Emeğin karşılığı, doğru ispat ve hesaplama ile alınır."
— Av. Mesut İLME
İlgili Mevzuat
- • 4857 sayılı İş Kanunu m.41 (Fazla Çalışma Ücreti)
- • 4857 sayılı İş Kanunu m.63 (Çalışma Süresi)
- • 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu (Zamanaşımı)
- • 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.6 (İspat Yükü)