6331 sayılı Kanun ile birlikte, iş sağlığı ve güvenliği bir "tercih" veya "lüks" olmaktan çıkmış, işverenin en temel ve devredilemez yasal yükümlülüğü haline gelmiştir. Artık işverenler "Ben işçiye baret verdim, takmadı" diyerek sorumluluktan kurtulamamaktadır.
1. Yasal Çerçeve
6331 sayılı Kanun
İSG alanındaki temel yasadır (Lex Specialis). Kamu ve özel sektör ayrımı yapmaksızın, çırak ve stajyerler dahil tüm çalışanları kapsar.
TBK Madde 417
Borçlar Kanunu, işverenin sorumluluğunun omurgasını oluşturur. "Her türlü önlem" ifadesi çok geniş yorumlanır.
Sadece mevzuatta yazanlar değil, bilim ve teknolojinin gerektirdiği, henüz mevzuata girmemiş modern önlemlerin alınması da işverenin borcudur.
2. Temel Yükümlülükler (Md. 4)
İşverenin Genel Yükümlülükleri:
- Mesleki risklerin önlenmesi
- Eğitim ve bilgi verilmesi
- Organizasyonun yapılması
- Gerekli araç ve gereçlerin sağlanması
- Tedbirlerin değişen şartlara uygun hale getirilmesi
3. Spesifik Teknik Yükümlülükler
3.1. Risk Değerlendirmesi (Md. 10)
Tek bir çalışanı olan bakkaldan binlerce çalışanı olan fabrikaya kadar her işyeri risk değerlendirmesi yapmak zorundadır.
Çok Tehlikeli
Tehlikeli
Az Tehlikeli
3.2. Çalışanların Eğitimi (Md. 16-17)
Eğitim sadece "kağıt üzerinde imza" olmamalıdır. Yargıtay, eğitimin ölçülebilir ve denetlenebilir olmasını şart koşar.
3.3. Sağlık Gözetimi (Md. 15)
İşe girişlerde, iş değişikliğinde ve düzenli aralıklarla periyodik muayene yaptırılmalıdır. Tehlikeli sınıfta "İşe Giriş Sağlık Raporu" olmadan işçi çalıştırılamaz.
4. Onaylı Defter (Kara Kutu)
Kritik Önem!
İSG uzmanı ve işyeri hekimi, tespit ettikleri eksiklikleri bu deftere yazar. Deftere yazılanlar işverene tebliğ edilmiş sayılır.
⚠️ İşveren "Benim haberim yoktu, uzman söylemedi" DİYEMEZ. İmzalamaması bile tebliği engellemez.
5. Hukuki ve Cezai Sorumluluklar
İdari Para Cezası
Her ihlal için ayrı, her ay yenilenir
Maddi Tazminat
Aktüeryal hesap, milyonları bulabilir
Manevi Tazminat
Acı ve ızdırap karşılığı
SGK Rücu Davası
Tüm masraflar kusur oranında işverene
Ceza Davası
Taksirle yaralama: 3 ay - 1 yıl / Öldürme: 2-15 yıl
Bilinçli Taksir
İşveren, riskin varlığını bildiği halde (Onaylı Deftere yazıldığı halde) "bir şey olmaz" diyerek önlem almazsa, ceza 1/3 - 1/2 oranında artırılır ve paraya çevrilmez.
6. Kaçınılmazlık İlkesi
İşverenin Tek Savunma Kalkanı
Eğer işveren bilim ve tekniğin gerektirdiği TÜM önlemleri almış, denetimlerini yapmış, eğitimlerini vermiş ancak kaza tamamen dışsal ve öngörülemez bir nedenle (Deprem, Yıldırım) meydana gelmişse, sorumluluktan kurtulabilir veya tazminattan hakkaniyet indirimi yapılır.
Sonuç
İş Sağlığı ve Güvenliği, işverenler için bir "maliyet kalemi" değil, işletmenin sürdürülebilirliği için bir yatırım ve en önemlisi insani ve hukuki bir borçtur.
"Bir iş kazasının maliyeti, alınacak önlemlerin maliyetinden katbekat fazladır."
— Av. Mesut İLME
İlgili Mevzuat
- • 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu
- • 6098 sayılı TBK m.417 (Gözetim Borcu)
- • 5510 sayılı SSGSS Kanunu (SGK Rücu)
- • 5237 sayılı TCK m.85, m.89 (Taksirle Yaralama/Öldürme)