Uzun yıllar boyunca Türk hukuk sisteminde velayet kararlarının icrası, 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu hükümleri çerçevesinde, çocuğu adeta bir "taşınır mal" statüsünde gören ve kamuoyunda "Çocuk Haczi" olarak bilinen ilkel bir yöntemle çözülmeye çalışılmıştır. Ancak 7343 sayılı Kanun ile bu utanç verici uygulama sona ermiştir.
1. Eski Sistemden Yeni Sisteme Geçiş
Eski Sistem (Mülga İİK m. 25, 25/a)
- • Çocuk teslimi klasik bir icra takibi gibi yürütülüyordu
- • Alacaklı ebeveyn harç yatırıyordu
- • İcra memuru ve polis eşliğinde eve gidiliyordu
- • Çocuk üzerinde onarılması güç psikolojik hasarlar
Yeni Sistem (7343 sayılı Kanun)
- İcra Daireleri Devre Dışı: Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Müdürlükleri (ADM) yetkili
- Ücretsiz Hizmet: Giderler Adalet Bakanlığı bütçesinden
- Uzman Odaklı: Psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacılar aktif
2. Başvuru ve Yetkili Merci
Mahkeme tarafından verilen velayet veya kişisel ilişki kurulmasına dair ilamın kesinleşmesi beklenmeksizin (Aile hukukunda kararların icrası için kesinleşme şartı yoktur), hak sahibi ebeveyn süreci başlatabilir.
Başvuru Yeri
Başvuru, çocuğun oturduğu yerdeki Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Müdürlüğü'ne yapılır. Eğer o yerde müdürlük yoksa, Hukuk Mahkemeleri Yazı İşleri Müdürlüğü bu görevi ifa eder.
3. Teslim Emri ve Rızaya Davet
Yeni sistemin en belirgin özelliği, zor kullanmadan önce "iletişim ve ikna" yönteminin benimsenmesidir.
ÇKK m. 41/B - Teslim EmriMüdürlük, yükümlüye bir "Teslim Emri" gönderir. Bu emirde kararın gereğinin yerine getirilmesi, çocuğun Çocuk Görüşme Merkezi'ne getirilmesi ve emre uyulmaması halinde disiplin hapsi ile velayetin değiştirilmesi riski ihtar edilir.
Yükümlüye, çocuğun teslimi için genellikle 7 gün süre verilir veya kişisel ilişki takvimine uygun olarak çocuğu hazır etmesi istenir.
4. Uzmanların Rolü
Eğer yükümlü ebeveyn teslim emrine rağmen çocuğu getirmezse, Müdürlük tarafından görevlendirilen uzmanlar (pedagog, psikolog) devreye girer.
Çocuğun Üstün Yararı
Uzmanlar, öncelikle çocukla ve yükümlü ebeveynle iletişim kurar. Amaç, çocuğun örselenmesini engellemek ve yükümlü ebeveyni ikna etmektir.
Zor Kullanma (Son Çare)
Tüm iknalara rağmen direniş sürer ise, mülki idare amiri tarafından kolluk kuvveti (sivil kıyafetli) görevlendirilir.
5. Çocuk Görüşme Merkezleri
Eski sistemde çocuk teslimleri genellikle kapı önlerinde, karakollarda veya icra dairelerinde yapılmaktaydı. Yeni Kanun ile birlikte, Belediyeler ve Valilikler tarafından özel alanlar oluşturulması zorunlu hale getirilmiştir.
Çocuk Görüşme Merkezlerinin Özellikleri:
- İçerisinde oyun alanları bulunan çocuk dostu mekanlar
- Kitaplar ve çocukların kendilerini güvende hissedeceği materyaller
- Uzmanların görev yaptığı profesyonel alanlar
6. Disiplin Hapsi ve Yaptırımlar
Yeni düzenleme, çocuk teslimine uymayan ebeveynler için caydırıcı cezai yaptırımlar öngörmektedir. Artık İcra Ceza Mahkemeleri değil, Aile Mahkemeleri şikayet makamıdır.
ÇKK m. 41/F - Disiplin Hapsi
- • 3 aydan 6 aya kadar disiplin hapsi cezası
- • Bu ceza seçenek yaptırımlara (para cezasına vb.) çevrilemez
- • Şikayet süresi: fiilin öğrenilmesinden itibaren 1 ay, her halde 1 yıl
- • Yükümlü çocuğu teslim ederse hapis cezası düşer veya tahliye edilir
Kişisel ilişkiyi sürekli engelleyen ve çocuğu diğer ebeveyne göstermeyen tarafın bu davranışı, "velayet hakkının kötüye kullanılması" olarak değerlendirilir ve velayetin değiştirilmesi davası için haklı sebep teşkil eder.
7. Masraflar ve Harçlar
7343 sayılı Kanun ile getirilen en büyük yeniliklerden biri maliyettir. Eski sistemde her görüşme için icra harcı, yolluk, araç ücreti gibi ciddi masraflar ödenirken; yeni sistemde tüm masraflar Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılanmaktadır.
Hak sahibi ebeveyn, çocuğunu görmek için devlete veya memura herhangi bir ücret ödemek zorunda değildir.
Sonuç
Çocuk teslimi ve kişisel ilişki kurulması süreci, salt bir hukuki prosedür değil, çocuğun ruhsal gelişimini doğrudan etkileyen psiko-sosyal bir süreçtir. "Çocuk haczi" utancının sona ermesi ve uzman odaklı sisteme geçilmesi, Türk hukukunun insan hakları standartlarına uyumu açısından büyük bir adımdır.
"Çocuk, ebeveynlerin savaş alanı değil, ortak gelecekleridir."
— Av. Mesut İLME
İlgili Mevzuat
- • 5395 Sayılı Çocuk Koruma Kanunu: Madde 41/A, 41/B, 41/C, 41/D, 41/E, 41/F
- • 7343 Sayılı Kanun (5. Yargı Paketi): Madde 36-45
- • Çocuk Teslimi ve Kişisel İlişki Kurulmasına Dair Yönetmelik