Aile birliğinin boşanma ile sona ermesi, eşler arasındaki hukuki bağı bitirse de çocuk ile ebeveynler arasındaki soybağı ve hukuki ilişkiyi sona erdirmez. Kişisel İlişki Kurulması, velayeti kendisine verilmeyen anne/baba ile çocuk arasında, çocuğun fiziksel ve ruhsal gelişimini destekleyecek düzenli bir bağ kurulmasını sağlayan hayati bir kurumdur.
1. Hukuki Nitelik ve Yasal Dayanak
Kişisel ilişki kurma hakkı, kaynağını hem ulusal mevzuatımızdan hem de uluslararası sözleşmelerden alan temel bir insan hakkıdır.
A. Türk Medeni Kanunu Hükümleri
"Ana ve babadan her biri, velayeti altında bulunmayan veya kendisine bırakılmayan çocuk ile uygun kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkına sahiptir."
Bu madde, kişisel ilişkinin karşılıklı bir hak olduğunu vurgular. Sadece ebeveynin çocuğu görme hakkı değil, çocuğun da ebeveynini görme hakkı vardır.
B. Uluslararası Sözleşmeler
Özel ve Aile Hayatına Saygı Hakkı
Her iki ebeveynle düzenli görüşme hakkı
2. Çocuğun Üstün Yararı İlkesi
Kişisel ilişki düzenlenirken hâkimin takdir yetkisini sınırlayan ve yönlendiren yegane ilke "Çocuğun Üstün Yararı"dır. Ebeveynlerin istekleri veya özlemleri, çocuğun menfaatinin yanında ikinci planda kalır.
Yargıtay'ın Değerlendirme Kriterleri:
Bebek ile ergenin süreleri farklıdır
Okul saatleri, sınav dönemleri
Özel hastalık veya engellilik
Şehirlerarası/uluslararası mesafe
3. Kişisel İlişkinin Kapsamı ve Süresi
A. Yatılı Kişisel İlişki
"Babanın da çocuğu ile geceyi geçirmesi, onu yatırması, sabah uyandırması, kahvaltısını yaptırması gibi ebeveynlik görevlerini yerine getirmesine imkan tanınmalıdır."
Güncel içtihatlara göre, emzirme dönemi bittikten sonra (genellikle 2-3 yaşından itibaren) yatılı kişisel ilişki esas kabul edilmektedir.
B. Standart Uygulama Örnekleri
C. Elektronik İletişim
Teknolojinin gelişimi ve pandemi süreciyle birlikte, fiziki görüşmenin yanı sıra görüntülü görüşme de mahkeme kararlarında yerini almıştır. Taraflar farklı şehirlerde yaşıyorsa elektronik iletişim daha geniş tutulur.
4. Büyükanne, Büyükbaba ve Kardeşlerin Hakları
Kişisel ilişki sadece anne ve babaya özgü değildir. TMK m.325, olağanüstü hallerin varlığı halinde üçüncü kişilere de bu hakkı tanımıştır.
"Olağanüstü hâller mevcutsa, çocuğun menfaatine uygun düştüğü ölçüde çocuk ile kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkı diğer kişilere, özellikle hısımlarına da tanınabilir."
Olağanüstü Hal Örnekleri:
- Ebeveynlerden birinin ölümü
- Ebeveynin ayırt etme gücünü kaybetmesi
- Ebeveynin çocuğuna ilgisiz kalması veya kısıtlanması
Yargıtay, torun ile büyük ebeveynler arasındaki bağın korunmasını çocuğun psikolojik gelişimi için yararlı görmektedir.
5. Sınırlandırma veya Kaldırma
Kişisel ilişki hakkı mutlak ve sınırsız değildir. TMK m.324 uyarınca, çocuğun huzuru tehlikeye girerse veya ebeveyn bu hakkı kötüye kullanırsa, hâkim kişisel ilişkiyi azaltabilir veya tamamen kaldırabilir.
Kaldırılma Sebepleri:
- Şiddet veya İstismar: Çocuğun cinsel veya fiziksel istismara uğraması
- Zararlı Alışkanlıklar: Ağır uyuşturucu/alkol bağımlılığı
- Bulaşıcı Hastalık: Çocuğa geçebilecek tehlikeli hastalık
- Ebeveyn Yabancılaştırma: Çocuğu velayet sahibine karşı kışkırtma
Velayet sahibi ile kişisel ilişki kuracak ebeveyn arasındaki şahsi husumet, kişisel ilişkinin kaldırılması için sebep teşkil etmez.
6. Engelleme ve Yaptırımlar
Velayet sahibi ebeveynin, kişisel ilişki kurma hakkına sahip olan tarafı engellemesi hukuken ağır sonuçlar doğurur.
Velayetin Değiştirilmesi
Yargıtay, kişisel ilişkinin sürekli ve sistematik engellenmesini velayet hakkının kötüye kullanılması olarak değerlendirir ve velayetin değiştirilmesi için haklı sebep sayar.
Disiplin Hapsi
7343 sayılı Kanun ile mahkeme kararına uymayarak çocuğu göstermeyen ebeveyn hakkında 3-6 ay disiplin hapsi cezası verilebilir.
Sonuç
Kişisel ilişki kurma davaları; tarafların ego savaşlarına kurban edilmemesi gereken, çocuğun ruhsal bütünlüğünü doğrudan etkileyen davalardır. Hukuk düzeni, ebeveynler ayrılsa dahi çocuğun "her iki ebeveyne de sahip olma" hakkını en üst düzeyde korumaktadır.
"Çocuklarınızın geçmişini değiştiremezsiniz ama geleceklerini koruyabilirsiniz."
— Av. Mesut İLME
İlgili Mevzuat
- • 4721 Sayılı Türk Medeni Kanunu: Madde 323, 324, 325, 326
- • Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi: Madde 8
- • BM Çocuk Hakları Sözleşmesi: Madde 9
- • 7343 Sayılı Kanun (5. Yargı Paketi)