Askerliği reddetmeye çağıran bildiri neden halkı askerlikten soğutma değil aşağılama sayıldı?

Askerliği reddetme çağrısının hangi suça girdiği metnin bütününden okunur

Amasya'da apartman posta kutularına bırakılan bir bildiride, böyle bir devletin askerliğini yapmaya gençlerin gönderilmeyeceği yazıyordu. Savcılık bu cümleye dayanarak halkı askerlikten soğutma (5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.318/1) ve kanunlara uymamaya tahrik (5237 sayılı Kanun m.217/1) suçlarından dava açtı; ilk derece mahkemesi ve bölge adliye mahkemesi ise sanığı beraat ettirdi. Yargıtay 8. Ceza Dairesinin 14 Ekim 2024 tarihli kararı (E. 2021/17023, K. 2024/7634) beraati bozdu, ama iddianamedeki suç tipleri üzerinden değil: Daire bildirinin tamamını okuyarak sözlerin devletin kurum ve organlarını aşağılama niteliğinde olduğunu ve 5237 sayılı Kanun m.301/1 kapsamında değerlendirilmesi gerektiğini kabul etti.

Kararın yol gösterici yanı iki noktada toplanıyor. İfade suçlarında değerlendirme tek tek cümleler üzerinden değil, metnin bütünü üzerinden yapılıyor. Ağır eleştiri ile aşağılama arasındaki çizgi de yalnız suçun adını değil, izlenecek usulü (soruşturma izni, ek savunma, basit yargılama) birlikte belirliyor. Ceza yargılamasının genel çerçevesi ceza hukuku sayfasında yer alıyor.

Amasya'da apartman girişlerine ve posta kutularına bırakılan bildiriler

Sanık, Amasya il merkezinde bazı apartman girişlerine ve posta kutularına dinî bir başlık taşıyan bildiriler bıraktı. Bildiride laiklik, siyasi partiler, demokrasi ve inkılaplar eleştiriliyordu. Metne göre Türkiye Büyük Millet Meclisi dine uygun kanun çıkarmıyordu; okullara çocuk gönderilmemeli, devletin askerliği, memurluğu ve mahkemeleri reddedilmeliydi, belediye nikâhları da geçerli değildi. Askerliğe ilişkin bölümde, böyle bir devletin askerliğini yapmaya gençlerin gönderilmeyeceği yazıyordu.

Amasya Cumhuriyet Başsavcılığı 2017'de kanunlara uymamaya tahrik ve halkı askerlikten soğutma suçlarından kamu davası açtı. Amasya 1. Asliye Ceza Mahkemesi 2019'da sanığın suç işleme kastı bulunmadığı gerekçesiyle her iki suçtan beraatine karar verdi (5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.223/2-c). Cumhuriyet savcısının istinaf başvurusu Samsun Bölge Adliye Mahkemesi 8. Ceza Dairesince esastan reddedildi. Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı tebliğnamede onama görüşü bildirdi; bölge adliye mahkemesi Cumhuriyet savcısı ise sanığın mahkûmiyetini isteyerek hükmü temyiz etti.

Devlet teşkilatına yönelik ağır eleştiriyi aşan sözler aşağılama sayıldı

Daire, sanığın ifadelerini bir bütün olarak değerlendirdi ve dört ifadeyi öne çıkardı: gençlerin böyle bir devletin askerliğine gönderilmeyeceği, Meclisin dine uygun kanun çıkarmadığı ve bunun suç sayıldığı, mahkemelerin reddedilmesi gerektiği, belediye nikâhlarının geçerli olmadığı. Daireye göre bu sözler, devlet teşkilatına yönelik ağır eleştiri amacını aşan aşağılama niteliğindedir. İlk derece mahkemesinin kast yokluğuna dayanan beraat gerekçesi bu değerlendirme karşısında yerinde görülmedi.

Kararda 5237 sayılı Kanun m.318'in unsurları ayrıca tartışılmıyor. Daire, askerliğe ilişkin cümleyi diğer ifadelerden ayırmadan, devlet kurumlarına yönelik tek bir aşağılama bütünü içinde ele alıyor. Kanunlara uymamaya tahrik suçlaması da ayrıca incelenmemiş; Daire eylemi tek bir aşağılama suçu olarak nitelendirip her iki beraat hükmünü birlikte bozmuştur. Askerlik, Meclis, mahkemeler ve nikâh işlemleri aynı metinde birlikte hedef alındığından, gerekçeden Dairenin eylemin ağırlık merkezini askerlik hizmeti değil devletin kurum ve organları olarak gördüğü anlaşılıyor. 5237 sayılı Kanun m.301/3, eleştiri amacıyla yapılan düşünce açıklamalarının suç oluşturmadığını öngörür; Dairenin ağır eleştiri vurgusu bu sınırın aşıldığını tespit ediyor.

Nitelendirme değişince usul de değişti. 5237 sayılı Kanun m.301/4 bu suçtan soruşturma yapılmasını Adalet Bakanının iznine bağlar. Daire, mahkûmiyet hükmü kurulmadan önce Adalet Bakanının izninin alınması ve sanığa ek savunma hakkı tanınması gerektiğini belirtti. Değişen suç vasfı hakkında savunma alınmadan hüküm kurulamayacağı yerleşik içtihattır.

Beraat bozuldu: izin, ek savunma ve basit yargılama yerel mahkemede ele alınacak

Daire, tebliğnamedeki onama görüşüne aykırı olarak bölge adliye mahkemesi kararını oy birliğiyle bozdu (5271 sayılı Kanun m.302/2) ve dosyayı Amasya 1. Asliye Ceza Mahkemesine gönderdi. Bozmanın ilk nedeni sanığın aleyhinedir: beraat hükümleri ortadan kalkmış, aşağılama suçundan mahkûmiyet yolu açılmıştır.

İkinci bozma nedeni sanığın lehine kurulmuştur. Aşağılama suçunun üst sınırı iki yıl hapis olduğundan Daire, Anayasa Mahkemesinin 14 Ocak 2021 tarihli ve E. 2020/81, K. 2021/4 sayılı kararına dikkat çekti. Anayasa Mahkemesi, 7188 sayılı Kanunla Ceza Muhakemesi Kanununa eklenen geçici 5. maddedeki hükme bağlanmış ibaresini Anayasa m.38'e aykırı bularak iptal etmişti. Bu iptal sonucunda ilk derece hükmü verilmiş dosyalarda da lehe hükümler içeren 5271 sayılı Kanun m.251/3'ün uygulanma imkânı doğdu ve Daire bu konuda yerel mahkemenin yeniden değerlendirme yapmasını istedi. Gerekçede suç ve cezanın kanuniliği ile lehe kanun ilkesinin dayanağı olarak Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinin yedinci maddesine de yer verildi.

Yerel mahkemenin bu değerlendirmesinde bir istisna belirleyici olabilir. 5271 sayılı Kanun m.251/7, soruşturma veya kovuşturma yapılması izne ya da talebe bağlı olan suçları basit yargılama usulünün dışında tutar. Aşağılama suçunda soruşturma Adalet Bakanının iznine bağlı olduğundan, Dairenin istediği yeniden değerlendirme bu fıkra gözetilerek yapılacaktır; kararda bu fıkraya ayrıca değinilmemiştir.

Bildirinin tam metni ve dağıtım bağlamı suç vasfını belirleyen ilk belgedir

Bu tür dosyalarda değerlendirme tek cümleye değil metnin bütününe dayandığından, bildirinin ya da paylaşımın tam metninin dosyaya eksiksiz girmesi gerekir. Askerliğe ilişkin cümlenin hangi bağlamda ve hangi ifadelerle birlikte kullanıldığı nitelendirmeyi değiştirebilir. Savunmada ifadelerin eleştiri sınırında kaldığının metnin geneli üzerinden gösterilmesi gözetilmelidir.

Suç vasfı yargılama sırasında değişirse ek savunma hakkının tanınıp tanınmadığı ve aşağılama suçu için Adalet Bakanının izninin alınıp alınmadığı izlenmelidir. Basit yargılama usulü gündeme geldiğinde, suçun üst sınırının yanında soruşturmanın izne bağlı olup olmadığı da ayrıca değerlendirilmelidir. İzin ve ek savunma işlemlerinin tarihleriyle birlikte dosyada belgelenmesi, temyiz aşamasında usul denetiminin sağlıklı yapılmasını kolaylaştırır.

Askerlikten soğutma ile aşağılama ayrımı hakkında sık sorulan sorular

Askere gidilmemesi gerektiğini söyleyen her yazı halkı askerlikten soğutma suçu mudur?

Bu kararda Daire, askerliğe ilişkin cümleyi metnin geri kalanından ayırmadan değerlendirmiş ve sözleri devlet teşkilatını aşağılama olarak nitelendirmiştir. Suçun hangi maddeye gireceği, ifadenin hedefine ve metnin bütününe göre belirlenir. Tek bir cümle bağlamından koparılarak nitelendirilmemektedir.

Suç vasfı aşağılamaya dönerse yargılama nasıl ilerler?

Aşağılama suçundan soruşturma yapılması Adalet Bakanının iznine bağlıdır. Daire, mahkûmiyetten önce bu iznin alınmasını ve sanığa değişen suç vasfına karşı ek savunma hakkı tanınmasını aramıştır. Basit yargılama usulü ise izne bağlı suçlarda kanunen uygulanmadığından, bu yol ancak söz konusu istisna gözetilerek değerlendirilebilir.

İfade özgürlüğü ihlali iddiası Yargıtay kararından sonra nereye taşınabilir?

Olağan kanun yolları tükendikten sonra ifade özgürlüğünün ihlal edildiği iddiası Anayasa Mahkemesine bireysel başvurunun konusu yapılabilir. Başvurunun koşulları Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru sayfasında anlatılmaktadır.