Babasını kaybeden bir kişi, cenazeden birkaç hafta sonra evdeki çekmecede bir bankanın ihtarnamesini, bir arkadaşı için imzalanmış kefalet sözleşmesinin fotokopisini ve vergi dairesinden gelmiş açılmamış bir zarfı bulur. Terekede bir daire ve küçük bir dükkân vardır; borçların ne kadar olduğunu ise kimse bilmemektedir. Mirası reddetmek, belki borçtan değerli olan daireyi de bırakmak demektir; kabul etmek ise henüz görünmeyen bir borcu kişisel malvarlığıyla üstlenme riskini taşır. Türk Medeni Kanunu bu iki uç arasında üçüncü bir yol tanır: terekenin resmî defterinin tutulması (TMK m. 619-631).
Resmî defter, mirasçıya karar vermeden önce terekenin gerçek tablosunu görme imkânı verir. Sulh hukuk mahkemesi terekenin mal varlığını ve borçlarını tespit eder, alacaklıları ilanla çağırır ve süre sonunda mirasçıyı, artık bilinen bir tabloya göre seçim yapmaya davet eder. Kurumun işlemesi ise kısa bir başvuru süresine, belirli bir usule ve mirasçının o süre içindeki davranışına bağlıdır.
Resmî defter, ret ile kabul arasındaki kararı bilinen bir tabloya dayandırır
Mirasçı, mirasbırakanın ölümüyle mirası kendiliğinden kazanır ve terekenin borçlarından kural olarak kişisel malvarlığıyla da sorumlu olur. Bu sorumluluktan kurtulmanın bilinen yolu mirasın reddidir (TMK m. 605-606); ret beyanı üç ay içinde sulh mahkemesine yapılır. Ret beyanının ayrıntıları, süre ve hükmen ret kurumu mirasın reddi sayfasında ayrıca anlatılmıştır. Ret ise bütün terekeden vazgeçmek demektir; borçları karşıladıktan sonra değer bırakacak bir tereke de reddedilmiş olur.
TMK m. 619/1, "mirası reddetmeye hakkı olan her mirasçı"ya terekenin resmî defterinin tutulmasını isteme hakkı tanır. Defter tutma bir kabul ya da ret beyanı değildir; mirasçı, defter süreci bitene kadar terekeyle ilgili nihai kararını ertelemiş olur. Süreç sonunda dört seçenek önüne gelir: mirası reddetmek, resmî tasfiye istemek, mirası deftere göre kabul etmek ya da kayıtsız şartsız kabul etmek (TMK m. 627/1).
Kurumun asıl değeri, deftere göre kabulün sonucunda ortaya çıkar. Resmî deftere göre kabul edilen miras, TMK m. 628/1 uyarınca mirasçıya "sadece deftere yazılmış borçlarla" geçer. Süresi içinde alacağını yazdırmayan alacaklıya karşı mirasçı ne kendi malvarlığıyla ne de terekeden gelen mallarla sorumlu olur (TMK m. 629/1). Böylece mirasçı, borçların sınırını önceden bilerek terekeyi kabul edebilir.
Defter isteme hakkı kimde vardır ve kimde yoktur
Hakkın sahibi, mirası reddedebilecek durumdaki yasal ve atanmış mirasçılardır. Ret hakkını kaybetmiş mirasçının defter isteme hakkı da kalmaz, çünkü TMK m. 619 hakkı ret hakkına bağlamıştır. Medeni Kanun m. 610/2, ret süresi dolmadan tereke işlemlerine karışan, olağan yönetim dışında işler yapan, tereke mallarını gizleyen ya da kendisine maleden mirasçının mirası reddedemeyeceğini öngörür. Mirasbırakanın aracını satan, banka hesabındaki parayı kendi hesabına aktaran ya da dükkânın stokunu elden çıkaran mirasçı, bu davranışla hem ret hem defter yolunu kapatma riskiyle karşılaşır.
Kanun, zamanaşımı ya da hak düşürücü sürelerin dolmasını önlemek için dava açılmasını ve icra takibi yapılmasını ret hakkını ortadan kaldıran işlemlerden saymamıştır (TMK m. 610/3). Ölüm sonrasında kira bedelinin tahsili, faturaların ödenmesi ya da bozulacak malların korunması gibi olağan yönetim işleri de karışma sayılmaz. Uygulamada sık karşılaştığımız güçlük, mirasçıların iyi niyetle yaptıkları işlemlerin hangi tarafa düştüğünü bilmemeleridir; tereke malları üzerinde tasarruf gerektiren her adımın defter istemi öncesinde bu açıdan değerlendirilmesi gerekir.
Defter istemi bir ay içinde, ret usulüyle sulh hukuk mahkemesine yapılır
TMK m. 619/2 iki kuralı tek cümlede toplar: defter tutma "mirasın reddine ilişkin usule uyulmak suretiyle" ve "bir ay içinde" sulh hâkiminden istenir. Ret usulüne yapılan atıf, istemin şeklini ve merciini belirler. Ret beyanı TMK m. 609 uyarınca sulh mahkemesine sözlü ya da yazılı olarak yapılır ve sulh hâkimi bunu tutanakla tespit eder; defter istemi de aynı biçimde sulh hukuk mahkemesine yöneltilir. Yetkili mahkeme, mirasın açıldığı yer olan mirasbırakanın son yerleşim yeri sulh hukuk mahkemesidir (TMK m. 576/1, m. 589/1).
Dilekçede mirasbırakanın kimliği, ölüm tarihi, mirasçılık sıfatı ve terekenin borçlarının belirsiz olduğu açıklanır. Mirasçılık, nüfus kayıtları ya da mirasçılık belgesiyle ortaya konur; mirasçılık belgesinin hangi yoldan alınacağı veraset ilamının alınmasına ilişkin yazıda ayrıca işlenmiştir. Bilinen borçlar, banka yazışmaları, icra dosyaları ve kefalet belgeleri dilekçeye eklenir; mirasçıların bildikleri borçları mahkemeye bildirme yükümlülüğü zaten kanundan doğar (TMK m. 620/3).
Bir aylık süre ne zaman başlar
Kanun bir aylık sürenin başlangıcını ayrıca düzenlememiştir. Ret usulüne yapılan atıf nedeniyle doktrinde ve uygulamada bu süre, ret süresinin başladığı anla birlikte başlatılmaktadır. Yasal mirasçı için bu an, mirasçı olduğunu daha sonra öğrendiği ispat edilmedikçe mirasbırakanın ölümünü öğrendiği tarihtir; vasiyetname ile atanmış mirasçı için ise tasarrufun kendisine resmen bildirildiği tarihtir (TMK m. 606/2). Koruma önlemi olarak terekenin yazımı yapılmışsa ret süresi, yazım işleminin bittiğinin sulh hâkimince bildirilmesiyle başlar (TMK m. 607).
Süre üç aylık ret süresinden belirgin biçimde kısadır ve uygulamada en sık kaçırılan süre budur. Cenaze, taziye ve ilk resmî işlemlerle geçen haftalar, bir aylık pencerenin büyük bölümünü tüketebilir. Önemli sebeplerin varlığında sulh hâkimine ret süresini uzatma ya da yeni süre verme yetkisi TMK m. 615 ile tanınmıştır; bu hükmün lafzı ret süresine ilişkindir ve defter istemine kıyasen uygulanıp uygulanamayacağı konusunda görüş birliği bulunmamaktadır. Bu belirsizlik karşısında defter isteminin ölümün öğrenilmesinden sonraki ilk bir ay içinde yapılması gerekir.
Defter istemi ile üç aylık ret süresi nasıl birlikte işler
Süresinde yapılan defter istemi, mirasçının kararını defter sürecinin sonuna taşır. TMK m. 626 ve m. 627, ret beyanını defterin inceleme süresi bittikten sonra mahkemece verilen bir aylık beyan süresine bağlar. Mirasçı bu süre içinde mirası reddedebilir; kanun bu seçeneği deftere göre kabulle aynı sırada sayar.
İstemin süre aşımı nedeniyle reddedilmesi ise ayrı bir sonuç doğurur. Geç kalmış istem TMK m. 606'daki ret süresini kendiliğinden durdurmaz; mirasçının elinde kalan seçenek, üç aylık süre içinde ret beyanında bulunmaktır. Süre hesabında tereddüt bulunan dosyalarda ret beyanının üç aylık süre içinde ayrıca değerlendirilmesi bu nedenle önem taşır.
Koruma önlemi olarak tereke yazımı resmî defterle aynı şey değildir
Sulh hâkimi, mirasbırakanın yerleşim yerinde istem üzerine ya da re'sen tereke mallarının korunması için gerekli önlemleri alır; bu önlemler arasında terekedeki mal ve hakların yazımı, terekenin mühürlenmesi ve resmen yönetilmesi sayılmıştır (TMK m. 589/1-2). Uygulamada "tereke tespiti" olarak anılan bu yazım, terekede ne bulunduğunu kayıt altına alır ve malların kaybolmasını önler. Alacaklıları ilanla çağırmaz, mirasçının sorumluluğunu deftere yazılmış borçlarla sınırlamaz ve icra takibini durdurmaz.
İki kurum arasındaki bağlantı süre hesabındadır. Koruma önlemi olarak yazım yapılmışsa ret süresi, yazımın sona erdiğinin sulh hâkimince mirasçılara bildirilmesiyle başlar (TMK m. 607). Tereke tespiti istemek, resmî defter isteminin yerini tutmaz; borçların belirsiz olduğu dosyada mirasçının istemini açıkça TMK m. 619'a dayandırması ve dilekçede resmî defter tutulmasını talep ettiğini belirtmesi gerekir. Önlemlerle ilgili giderler, ileride terekeden alınmak üzere başvuran kişi tarafından karşılanır (TMK m. 589/3).
Bir mirasçının istemi bütün mirasçılar için etkilidir
Mirasçılardan birinin defter tutma istemi, TMK m. 619/3 uyarınca diğerleri hakkında da etkili olur. Kardeşlerden biri defter istediğinde süreç bütün mirasçılar için işler ve defter kapandıktan sonra her mirasçı kendi beyanını ayrı ayrı verir. Mirasçılardan birinin defter istemesi, diğerlerinin mirası kabul etmesine ya da reddetmesine engel değildir; ancak defter tutma süresince terekede yalnız zorunlu yönetim işleri yapılabilir (TMK m. 624/1). Mirasçılar arasında yönetim konusunda anlaşmazlık varsa miras ortaklığına temsilci atanması yolu da gündeme gelebilir.
Sulh mahkemesi deftere aktifleri, pasifleri ve kefalet borçlarını ayrı ayrı yazar
Defteri sulh mahkemesi düzenler; deftere terekenin aktifleri ve pasifleri takdir edilen değerleriyle yazılır (TMK m. 620/1). Aktifler taşınmazlar, araçlar, banka hesapları, şirket payları, alacaklar ve değerli taşınırlardır. Pasifler ise kredi borçları, kart borçları, kamu alacakları, icra dosyalarındaki borçlar ve mirasbırakanın sözleşmeden doğan diğer yükümlülükleridir.
Mahkeme bilgiyi üç kaynaktan toplar. İlk kaynak mirasçılardır; kanun, mirasçıların özellikle bildikleri borçları sulh mahkemesine bildirmek zorunda olduklarını açıkça düzenler (TMK m. 620/3). İkinci kaynak üçüncü kişilerdir: mirasbırakanın mali durumu hakkında bilgi sahibi olan herkes, mahkemenin istediği bilgiyi vermekle yükümlüdür ve haklı sebep olmaksızın bilgi vermeyen ya da yanlış veya eksik bilgi veren kişi, doğan zararı mirasçılara, vasiyet alacaklılarına ya da üçüncü kişilere tazmin eder (TMK m. 620/2). Üçüncü kaynak resmî kayıtlar ve mirasbırakanın belgeleridir; bunlardan varlığı anlaşılan alacak ve borçlar deftere doğrudan geçirilir ve bu durum ilgili alacaklılara ve borçlulara bildirilir (TMK m. 622).
Doğrudan kayıt kuralı, deftere göre kabulün güvenliği açısından önemlidir. Tapu kayıtlarında görünen ipotek, icra dosyasında görünen borç ya da mirasbırakanın evrakı arasında bulunan kredi sözleşmesi, alacaklı ilana cevap vermese de deftere girer. Mirasçının sorumluluğu deftere yazılmış borçlarla sınırlı olduğundan, bu kayıtlar mirasçının kabul hâlinde üstleneceği borcu da belirler.
Kefalet borçlarının ayrı bir yeri vardır
Mirasbırakanın kefaletten doğan borçları, TMK m. 630 uyarınca defterde ayrı bir yere yazılır. Mirasçılar mirası kayıtsız şartsız kabul etmiş olsalar bile bu borçlardan, tereke iflas hükümlerine göre tasfiye edilseydi kefalet alacaklısına ne düşecek idiyse yalnız o miktarla sorumlu olurlar. Kefalet borcu, asıl borçlunun ödememesine bağlı ve tutarı çoğu zaman belirsiz bir yük olduğundan kanun koyucu mirasçıyı bu borç karşısında özel bir sınırla korumuştur. Bu sınır yalnız kefalet borçları için geçerlidir; mirasbırakanın kendi kredi ya da kart borcuna uygulanmaz.
Alacaklılar bir ay arayla iki ilanla çağrılır ve süreç dört aydan önce tamamlanmaz
Sulh mahkemesi, TMK m. 621/1 uyarınca mirasbırakanın alacaklılarını ve borçlularını belli bir süre içinde alacaklarını ve borçlarını bildirmeye bir ay arayla yapılacak iki ilanla çağırır. Çağrı kefalet sebebiyle alacaklı ve borçlu olanları da kapsar. İlanda, bildirimde bulunmamanın sonuçları hakkında alacaklıların dikkati çekilir (TMK m. 621/2); bildirim süresi ikinci ilandan başlayarak en az bir aydır (TMK m. 621/3).
İlan süresinin dolmasıyla defterin tutulması sona erer ve defter, bu tarihten başlayarak tanınacak en az bir aylık süre içinde ilgililerin incelemesine açılır (TMK m. 623/1). İnceleme süresi bittikten sonra her mirasçı, mahkemece bir ay içinde beyanda bulunmaya çağrılır (TMK m. 626/1). Koşullar gerektiriyorsa mahkeme, tereke mallarına yeniden değer biçilmesi ya da uyuşmazlıkların çözümü gibi durumlar için ek süre verebilir (TMK m. 626/2).
| Aşama | Kanuni süre | Dayanak |
|---|---|---|
| Defter istemi | Ret süresinin başladığı andan itibaren bir ay | TMK m. 619/2 |
| Birinci ve ikinci ilan arası | Bir ay | TMK m. 621/1 |
| Alacak bildirim süresi | İkinci ilandan itibaren en az bir ay | TMK m. 621/3 |
| Defterin incelemeye açık kalması | En az bir ay | TMK m. 623/1 |
| Mirasçının beyan süresi | Bir ay (mahkeme ek süre verebilir) | TMK m. 626 |
Tablodaki asgari süreler toplandığında, istemden sonra ilk ilanın yayımlanması için geçen zaman hariç tutulsa bile defter sürecinin dört aydan önce tamamlanması beklenmez. Uygulamada mahkemelerin kurumlardan cevap beklemesi, taşınmaz ve araçlar için değer tespiti yaptırması ve ilanların yayım takvimi bu süreyi uzatabilir. Tereke büyüdükçe ve alacaklı sayısı arttıkça defterin kapanması da gecikir.
Defter giderlerini kim öder
Defter tutma giderleri terekeden ödenir; tereke bu giderleri karşılayamıyorsa giderler defter tutulmasını istemiş olan mirasçılardan alınır (TMK m. 623/2). İlan, bilirkişi ve tebligat giderleri dosyanın büyüklüğüne göre değişir. Borca batık olduğu baştan anlaşılan küçük bir terekede bu giderlerin mirasçıya kalma ihtimali, defter yolunun seçilmesinde göz önünde tutulması gereken bir unsurdur.
Defter süresince takip durur, zamanaşımı işlemez, terekede yalnız zorunlu yönetim yapılır
TMK m. 625 defter süresince alacaklıların elini bağlayan üç kural koyar. Defter tutulması devam ettiği sürece mirasbırakanın borçları için icra takibi yapılamaz (m. 625/1). Bu süre içinde zamanaşımı işlemez (m. 625/2). Acele hâller dışında davalara devam edilemez ve yeni dava da açılamaz (m. 625/3).
Bu kurallar mirasçıyı defter süresince alacaklı baskısından korur; aynı zamanda alacaklının hakkını da güvence altına alır. Zamanaşımının işlememesi, defter süresince bekleyen alacaklının alacağını yitirmemesi içindir. Takip yasağı mirasbırakanın borçları içindir; mirasçının kendi kişisel borçları için yapılan takipler bu kuralın kapsamında değildir.
Terekenin yönetimi de bu süre içinde sınırlanır. Defter tutma süresince ancak zorunlu yönetim işleri yapılabilir (TMK m. 624/1). Mirasbırakanın işlerinin yürütülmesi sulh mahkemesince mirasçılardan birine bırakılmışsa, diğer mirasçılar ondan güvence göstermesini isteyebilir (m. 624/2). Kira bedellerinin tahsili, aidat ve vergi gibi zorunlu ödemeler, bozulacak malların değerlendirilmesi bu kapsamdadır; terekedeki bir taşınmazın satışı ya da bir aracın devri ise kural olarak zorunlu yönetimin dışında kalır.
Defter kapanınca her mirasçı bir ay içinde dört seçenekten birini beyan eder
TMK m. 627/1, mirasçılardan her birinin tanınan süre içinde mirası reddettiğini, resmî tasfiye istediğini ya da mirası deftere göre veya kayıtsız şartsız kabul ettiğini beyan edebileceğini düzenler. Beyan bireyseldir; kardeşlerden biri reddederken diğeri deftere göre kabul edebilir. Defterin ortaya koyduğu tablo her mirasçı için aynıdır, ancak her mirasçının kendi malvarlığı, terekedeki mallara ilgisi ve risk değerlendirmesi farklı olabilir.
| Beyan | Sonuç | Dayanak |
|---|---|---|
| Ret | Mirasçı terekeyle bağını koparır; payı, ölüm anında sağ değilmiş gibi hak sahiplerine geçer | TMK m. 611, m. 627 |
| Resmî tasfiye | Tereke mahkeme denetiminde tasfiye edilir; mirasçılar terekenin borçlarından sorumlu olmaz | TMK m. 632 |
| Deftere göre kabul | Miras yalnız deftere yazılmış borçlarla geçer; bu borçlardan hem tereke hem kişisel malvarlığıyla sorumluluk | TMK m. 628 |
| Kayıtsız şartsız kabul | Miras bütün borçlarıyla geçer; kefalet borçlarında TMK m. 630 sınırı saklıdır | TMK m. 627, m. 630 |
| Beyanda bulunmamak | Miras tutulan deftere göre kabul edilmiş sayılır | TMK m. 627/2 |
Susmanın sonucu kanunda açıkça belirlenmiştir: süresi içinde beyanda bulunmayan mirasçı mirası tutulan deftere göre kabul etmiş sayılır (TMK m. 627/2). Mirasın reddinde üç aylık süre geçince kayıtsız şartsız kabul sonucu doğarken (TMK m. 610/1), defter sürecinde susma daha sınırlı bir kabul sonucu doğurur. Terekenin borca batık olduğu defterden anlaşılıyorsa, mirasçının bir aylık beyan süresi içinde ret ya da resmî tasfiye beyanında bulunması gerekir; aksi hâlde deftere yazılmış borçların tamamından kişisel malvarlığıyla sorumluluk doğar.
Resmî tasfiye ret ile kabul arasındaki diğer seçenektir
Her mirasçı, TMK m. 632/1 uyarınca mirası ret ya da resmî deftere göre kabul edeceği yerde terekenin resmî tasfiyesini isteyebilir. Tasfiye hâlinde mirasçılar terekenin borçlarından sorumlu olmaz (m. 632/3). Tasfiye sulh mahkemesi ya da atayacağı tasfiye memuru eliyle yürütülür; daha önce resmî defter düzenlenmişse tasfiye bu deftere göre yapılır (TMK m. 634/3). Borçlar ödendikten sonra arta kalan değerler mirasçılara kalır.
Bu yolun bir sınırı vardır: resmî tasfiye istemi, birlikte mirasçı olanlardan birinin mirası kabul etmesi hâlinde dikkate alınmaz (TMK m. 632/2). Kardeşlerden biri mirası deftere göre ya da kayıtsız şartsız kabul ederse, diğer mirasçının resmî tasfiye istemi sonuç doğurmaz. Mirasçılar arasında görüş ayrılığı bulunan dosyalarda beyanların birlikte değerlendirilmesi bu nedenle gerekir.
Deftere göre kabulde mirasçı yalnız deftere yazılmış borçlarla bağlanır, ama bunlardan kişisel malvarlığıyla da sorumludur
Deftere göre kabul edilen miras, TMK m. 628/1 uyarınca mirasçıya yalnız deftere yazılmış borçlarla geçer. Bu geçiş mirasın açıldığı tarihten başlayarak hüküm ifade eder (m. 628/2). Kurumun en çok yanlış anlaşılan yönü üçüncü fıkradadır: mirasçı, mirasbırakanın deftere yazılmış borçlarından hem tereke mallarıyla hem de kendi malvarlığıyla sorumludur (m. 628/3).
Bu kural, deftere göre kabulün sorumluluğu tereke değeriyle sınırlamadığını gösterir. Defterde 2.000.000 TL değerinde bir daire ve 2.600.000 TL tutarında deftere yazılmış borç bulunan bir terekeyi deftere göre kabul eden mirasçı, aradaki 600.000 TL'den de kendi malvarlığıyla sorumlu olur. Deftere göre kabulün sağladığı güvence, borcun miktarının bilinmesidir; borcun tereke değerini aşan kısmından kurtuluş değildir. Uygulamada karşılaştığımız yanılgılardan biri bu ayrımın gözden kaçmasıdır; borçların aktifleri aştığı defterlerde deftere göre kabul yerine ret ya da resmî tasfiye seçeneklerinin tartılması gerekir.
Deftere yazılmayan alacaklılar karşısında mirasçının durumu
Alacağını süresi içinde yazdırmayan alacaklıya karşı mirasçı kendi kişisel mallarıyla sorumlu olmadığı gibi, terekeden kendisine geçen mallarla da sorumlu tutulamaz (TMK m. 629/1). Kural, ilana rağmen bildirimde bulunmayan alacaklıyı sonuçlarına katlanmaya zorlar; ilanda bu sonuca dikkat çekilmesinin nedeni de budur.
Kanun bu kurala iki istisna getirmiştir. Birincisi kusursuz alacaklıdır: alacaklının kusuru olmadan deftere yazdıramadığı ya da bildirdiği hâlde deftere yazılmamış alacakları için mirasçı zenginleşmesi ölçüsünde sorumlu kalır (TMK m. 629/2). Yurt dışında bulunduğu için ilandan haberdar olamadığını ispatlayan alacaklı ya da bildirimi mahkemece deftere işlenmemiş alacaklı bu kapsama girebilir. İkincisi güvenceli alacaklıdır: alacağı tereke mallarıyla güvence altına alınmış alacaklılar, deftere geçirilmemiş olsalar bile haklarını güvenceden alabilir (TMK m. 629/3). Terekedeki taşınmaz üzerinde ipotek bulunan banka, ilana cevap vermemiş olsa da ipoteği paraya çevirme hakkını korur.
Mirasın Devlete geçmesi hâlinde defter re'sen tutulur
Yasal mirasçısı bulunmayan ya da bütün mirasçıların reddi sonucu Devlete kalan terekede sulh mahkemesi resmî defteri re'sen düzenler (TMK m. 631/1). Devlet, deftere yazılan borçlardan yalnız miras yoluyla edindiği değerler ölçüsünde sorumludur (m. 631/2). Kanun, Devletin sorumluluğunu tereke değeriyle sınırlarken mirasçının deftere göre kabulde böyle bir sınırdan yararlanmadığını m. 628/3 ile ayrıca açıklamıştır; iki hükmün birlikte okunması, deftere göre kabulün kapsamını anlamak açısından yararlıdır.
Defter yolu, borçların bilinmediği ve terekenin değer taşıdığı dosyalarda anlam kazanır
Resmî defter, terekenin borca batık olduğunun baştan belli olduğu dosyalar için tasarlanmamıştır. Ölüm tarihinde mirasbırakanın ödemeden aczi açıkça belli ya da resmen tespit edilmişse miras reddedilmiş sayılır (TMK m. 605/2); bu hükmen ret durumu süreye bağlı olmayan ayrı bir korumadır. Borçların aktiflerden açıkça fazla olduğu bilinen dosyada ise üç ay içinde ret beyanı, defter giderlerini ve dört aylık bekleme süresini gerektirmeyen bir yoldur.
Bu yolun asıl alanı belirsizliktir. Mirasbırakan bir işletme yürütüyorsa, birden fazla bankayla kredi ilişkisi varsa, başkalarına kefil olduğu biliniyor ya da tahmin ediliyorsa, vergi ve sosyal güvenlik borçlarının tutarı bilinmiyorsa ya da yurt dışında malvarlığı ve borçları bulunuyorsa, mirasçının elindeki bilgi ret ya da kabul kararını vermeye yetmeyebilir. Terekede değerli bir taşınmaz ya da şirket payı bulunduğu hâlde borç tablosu görünmüyorsa, defter bu iki bilinmeyeni aynı tabloda buluşturur.
Başvurudan önce mirasçının elindeki bilgiyi toplaması, sürecin hızını ve defterin doğruluğunu artırır. Mirasbırakanın banka hesap dökümleri, kredi kartı ekstreleri, icra dosyası sorgusu, tapu ve araç kayıtları, kefalet ve borç senetleri, vergi dairesi ve sosyal güvenlik kurumu yazışmaları bu kapsamdadır. Terekedeki bir malın üçüncü kişinin elinde bulunduğu durumlarda miras sebebiyle istihkak davası da gündeme gelebilir; ancak defter süresince acele hâller dışında yeni dava açılamayacağı (TMK m. 625/3) bu planlamada gözetilmelidir.
Mirasçılar arasındaki ilişki de seçimi etkiler. Bir mirasçının istemi bütün mirasçılar için etkili olduğundan (TMK m. 619/3), kardeşlerden biri defter istediğinde diğerlerinin süreci durdurma imkânı yoktur. Süreç sonunda mirasçılardan birinin kabul beyanı, diğerlerinin resmî tasfiye yolunu kapatır (TMK m. 632/2). Miras hukukunun bu ve diğer başlıkları için miras hukuku sayfasındaki genel çerçeveye bakılabilir; mirasçıların payları ise miras payı hesaplama aracıyla hesaplanabilir.
Sık Sorulan Sorular
Resmî defter istemek mirası kabul etmek anlamına gelir mi?
Resmî defter istemi bir kabul beyanı değildir; mirasçının nihai kararını defter sürecinin sonuna ertelemesidir. Mirasçı, defter kapandıktan sonra verilen bir aylık beyan süresi içinde mirası reddedebilir, resmî tasfiye isteyebilir ya da kabul edebilir (TMK m. 627/1). Ancak defter süresince terekeye karışmak, olağan yönetim dışında işlem yapmak ya da tereke mallarını gizlemek TMK m. 610/2 kapsamında ret hakkını ortadan kaldırabilir.
Bir aylık süre kaçırılırsa ne olur?
Süresi geçtikten sonra yapılan defter istemi sulh hukuk mahkemesince süre yönünden reddedilir. Bu durumda mirasçının elinde TMK m. 606'daki üç aylık ret süresi ve koşulları varsa hükmen ret yolu kalır. Önemli sebeple süre uzatmaya ilişkin TMK m. 615'in defter istemine uygulanıp uygulanamayacağı tartışmalı olduğundan, bu imkâna güvenilerek süre geçirilmemelidir.
Deftere göre kabul eden mirasçı tereke değerini aşan borçtan sorumlu olur mu?
Deftere göre kabul eden mirasçı, deftere yazılmış borçlardan tereke değerini aşan kısım dâhil kendi malvarlığıyla da sorumludur (TMK m. 628/3). Kanun, sorumluluğu tereke değeriyle sınırlayan kuralı yalnız Devlet için koymuştur (TMK m. 631/2). Borçların aktifleri aştığı defterde mirasçının ret ya da resmî tasfiye seçeneklerini değerlendirmesi bu nedenle gerekir.
Defter sürecinde banka terekedeki daireye haciz koyabilir mi?
Defter tutulması sürdükçe mirasbırakanın borçları için icra takibi yapılamaz (TMK m. 625/1). Bu süre içinde zamanaşımı da işlemez, dolayısıyla alacaklının hakkı korunur. Dairede ipotek bulunan bir banka ise deftere yazılmamış olsa bile hakkını güvenceden alabilir (TMK m. 629/3); takip yasağı defter süresiyle sınırlı bir bekleme sağlar.
Kardeşlerden biri defter isterse diğerlerinin ayrıca başvurması gerekir mi?
Mirasçılardan birinin defter tutma istemi diğer mirasçılar hakkında da etkili olur (TMK m. 619/3), bu yüzden ayrıca başvuru gerekmez. Defter kapandıktan sonra ise beyan bireyseldir; her mirasçı kendi seçimini mahkemeye ayrı ayrı bildirir. Beyanda bulunmayan mirasçı mirası deftere göre kabul etmiş sayılır (TMK m. 627/2).
Mirasbırakanın kefil olduğu borçlar defterde nasıl gösterilir?
Kefaletten doğan borçlar defterde ayrı bir yere yazılır (TMK m. 630). Mirasçılar mirası kayıtsız şartsız kabul etmiş olsalar bile bu borçlardan, tereke iflas hükümlerine göre tasfiye edilseydi kefalet alacaklısına düşecek miktarla sınırlı sorumlu olurlar. İlan yoluyla çağrı da kefalet sebebiyle alacaklı ve borçlu olanları kapsar (TMK m. 621/1).
Ölümden sonraki ilk ay: defter istemi için toplanacak belgeler ve korunacak sınırlar
Borcu belirsiz bir terekede ilk ay, sonraki bütün seçenekleri belirler. Bu süre içinde mirasbırakanın son yerleşim yeri sulh hukuk mahkemesine defter istemiyle başvurulması, bilinen borç ve alacakların belgeleriyle dilekçeye eklenmesi ve mirasçılık sıfatının nüfus kayıtları ya da mirasçılık belgesiyle ortaya konması gerekir. Aynı dönemde tereke malları üzerinde satış, devir ya da kişisel kullanım gibi işlemlerden kaçınılması, ret ve defter yolunu birlikte korur.
Başvurudan sonra süreç mahkemenin takvimiyle ilerler: iki ilan, en az bir aylık bildirim süresi, en az bir aylık inceleme süresi ve bir aylık beyan süresi. Bu dönemde mirasbırakanın borçları için icra takibi yapılamaz ve zamanaşımı işlemez. Kapanışta her mirasçı, artık bilinen aktif ve pasif tablosuna göre ret, resmî tasfiye, deftere göre kabul ya da kayıtsız şartsız kabul arasından seçim yapar; susma deftere göre kabul sonucunu doğurur ve deftere yazılmış borçlardan kişisel malvarlığıyla sorumluluk getirir.
Bu takvim, ret süresini kaçırmamak ile bilinmeyen bir borcu üstlenmemek arasındaki dengeyi kurmak için kanunun tanıdığı imkândır. Deftere göre kabulün sağladığı güvence borcun sınırının bilinmesidir; tereke değerini aşan borçtan kurtuluş ret ya da resmî tasfiye yoluyla sağlanır.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; her dosya kendi olgularıyla değerlendirilir.
Bu konuyla ilgili emsal kararlar

Borca Batık Mirası Üç Ay Geçtikten Sonra da Reddetmiş Sayılmak Mümkün mü?
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 15.11.2022

Okuma yazma bilmeyenin noter vasiyetnamesi tanık şerhindeki eksik yüzünden iptal edilir mi?
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 06.05.2026

Miras Malını Elinde Tutan Kişiye Karşı Mirasçı Ne Zamana Kadar Dava Açabilir?
Yargıtay 8. Hukuk Dairesi, 23.06.2021
Bu konuyla ilgili yazılar

Miras Paylaşma (Taksim) Sözleşmesi: Şekli, Tapuda Uygulanması ve Sonradan İptali (TMK 676-677)
16 Kasım 2026, 17 dk okuma

Miras Sebebiyle İstihkak Davası (TMK 637): Terekedeki Malı Elinde Tutana Karşı Dava
31 Ekim 2026, 17 dk okuma

Mirasçılar Anlaşamıyorsa: Miras Ortaklığına Temsilci Atanması (TMK 640)
28 Ekim 2026, 17 dk okuma

