İşkence Suçunda Zamanaşımı İşlemez Kuralı 2013 Öncesi Fiillere Uygulanır mı?

Zamanaşımı işlemez kuralı 2013'ten önceki işkence iddialarını kurtarmıyor

İşkence suçu, 2013 yılından bu yana Türk ceza mevzuatında zamanaşımına tabi olmayan suçlardan biridir. Uygulamada bu kural çoğu zaman "işkence iddiası hiçbir zaman zamanaşımına uğramaz" biçiminde, tarihten bağımsız bir mutlak ilke gibi anlatılır. Yargıtay 8. Ceza Dairesinin bu kararı, kuralın zaman bakımından sınırını çizmesi nedeniyle önemlidir: zamanaşımının işlemeyeceği hükmü yalnız yürürlüğe girdiği tarihten sonra işlenen fiiller için geçerlidir; daha eski bir olayda dava zamanaşımı, suç tarihinde yürürlükte olan ve sanık lehine olan kanuna göre hesaplanır.

Kararın ikinci katkısı yöntemseldir. Daire, dava zamanaşımını usul hukukunun bir ayrıntısı olarak değil, sonuçları itibarıyla maddi ceza hukukunun bir kurumu olarak ele almış; bu nitelendirmenin doğal sonucu olarak Anayasa m.38 ile TCK m.2 ve TCK m.7 çerçevesindeki lehe kanun karşılaştırmasını zamanaşımı süresine de uygulamıştır. Bu bakış, yalnız işkence dosyaları için değil, suç tarihinden sonra zamanaşımı rejimi ağırlaştırılan her suç tipi için yol göstericidir. Ceza hukukunun zaman bakımından uygulanmasına ilişkin genel çerçeve için ceza hukuku çalışma alanı sayfamıza bakabilirsiniz.

1999 tarihli işkence iddiası, yirmi yıl sonra Yargıtay önünde

Dosyada birden çok kamu görevlisi sanık hakkında, 18.11.1999 tarihinde işlendiği iddia edilen işkence suçundan kamu davası açılmıştır. Aynı dosyada bir sanık hakkında resmi belgede sahtecilik, iftira ve suç delillerini yok etme, gizleme veya değiştirme; bir başka sanık hakkında ise yalan tanıklık suçlarından da hüküm kurulmuştur. Ağır ceza mahkemesi, Yargıtayın önceki bozma kararına uyarak yaptığı yargılama sonunda işkence suçundan dava zamanaşımı nedeniyle düşme, diğer suçlardan beraat kararı vermiştir.

Hükümleri katılanlar, katılan vekilleri ve Cumhuriyet savcısı temyiz etmiştir. Katılanların temel itirazı, işkence suçunda zamanaşımının gerçekleşmediği ve mahkemenin eksik incelemeyle karar verdiği yönündedir. Savcılık ise yalan tanıklık ve delil karartma suçlarının sabit olduğunu ileri sürmüştür. Daire, temyiz istemlerini üç başlıkta incelemiştir: süresinde yapılmayan ve zarar görmeyen tarafça yapılan istemler, işkence suçuna ilişkin zamanaşımı tartışması ve resmi belgede sahtecilik hükmü.

Dava zamanaşımı maddi ceza hukukundandır; aleyhe değişiklik geçmişe yürümez

Daire önce usul eşiğini uygulamıştır. Yokluklarında verilen karar iki katılana usulüne uygun tebliğ edilmiş, ancak temyiz dilekçeleri CMUK m.310 uyarınca öngörülen bir haftalık süre geçtikten sonra verilmiştir; bu istemler süre yönünden reddedilmiştir. Bazı katılanların, kendilerini doğrudan zarar görmedikleri suçlara ilişkin hükümleri temyiz edemeyeceği de belirtilmiş, bu istemler CMUK m.317 gereği reddedilmiştir.

Esasa ilişkin gerekçenin çekirdeği zamanaşımının hukuki niteliğidir. Daireye göre dava zamanaşımı, olay tarihinden itibaren kanunda belirlenen sürelerin geçmesiyle devletin yargılama hakkından vazgeçmesidir ve sonuçları itibarıyla maddi ceza hukukuna ilişkindir. Anayasa m.38, suç ve ceza zamanaşımı konusunda da kanunilik ve aleyhe kanunun geriye yürümezliği ilkesini uygulatır; TCK m.2 ve TCK m.7 aynı ilkeyi kanun düzeyinde tekrarlar. Bu nedenle suç tarihinden sonra yürürlüğe giren ve zamanaşımı süresini sanık aleyhine yeniden düzenleyen bir hüküm değil, suç tarihinde yürürlükte olan lehe hüküm uygulanır.

Bu ilke somut olaya şöyle uygulanmıştır: suç tarihinde yürürlükteki 765 sayılı TCK m.243 zamanaşımı konusunda özel bir hüküm içermiyordu; 2005'te yürürlüğe giren 5237 sayılı TCK m.94 de ilk hâlinde böyle bir hüküm taşımıyordu. Zamanaşımının işlemeyeceği kuralı 6459 sayılı Kanun m.9 ile eklenmiştir (kabul 11.04.2013, Resmî Gazete ile yürürlük 30.04.2013). Daire, dava zamanaşımını tümüyle kaldırdığı için sanık aleyhine olan bu hükmün yalnız yürürlüğünden sonra işlenen suçlarda uygulanacağını, geçmişe etkili olmayacağını açıkça ifade etmiştir.

Lehe kanun eski Ceza Kanunu çıktı: on beş yıllık kesintili süre dolmuştu

Lehe kanun karşılaştırması cezaların üst sınırı ve zamanaşımı süresi birlikte gözetilerek yapılmıştır. 765 sayılı TCK m.243 sekiz yıla kadar ağır hapis öngörürken, 5237 sayılı TCK m.94 üç yıldan on iki yıla kadar hapis cezası öngörmektedir; üst sınır ve buna bağlı zamanaşımı bakımından en lehe hüküm eski kanundur. Bu hüküm için 765 sayılı TCK m.102 uyarınca asli dava zamanaşımı on yıl, hukuki kesinti hâlinde 765 sayılı TCK m.104 uyarınca kesintili zamanaşımı on beş yıldır. 1999 tarihli bir olayda bu sürelerin dolduğu açıktır; Daire, düşme ve beraat kararlarını usul ve yasaya uygun bularak onamıştır.

Kararın uygulamaya yansıyan sonucu ikilidir. Birincisi, kuralın yürürlüğe girdiği 30.04.2013 tarihinden önce işlendiği iddia edilen işkence fiillerinde zamanaşımı hesabı eski kurallara göre yapılır; bu tarihten sonraki fiillerde ise dava zamanaşımı hiç işlemez. İkincisi, zamanaşımı bir ceza davasında şikâyetin haklılığından bağımsız olarak davayı sona erdiren bir usul sonucudur; katılanların olayın sübutuna ilişkin itirazları, süre dolmuşsa esasa girilmeden karşılıksız kalır. Daire aynı kararda, resmi belgede sahtecilik hükmünü ise bağlantılı bir askeri savcılık iddianamesine konu dosyanın birleştirilmemesi ya da onaylı örneğinin getirtilmemesi nedeniyle eksik incelemeden bozmuştur; bu bozma zamanaşımı tartışmasından bağımsızdır.

Suç tarihi 2013'ten önceyse zamanaşımı hesabını eski kanunla yapın

Bu bölüm genel bilgilendirme amaçlıdır; her dosyanın koşulları ayrıdır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Bir işkence iddiasında ilk belirlenmesi gereken olgu fiilin tarihidir. Fiil kuralın yürürlük tarihi olan 30.04.2013'ten sonraysa dava zamanaşımı işlemez; bu tarihten önceyse suç tarihinde yürürlükte olan kanunun cezasının üst sınırına göre asli ve kesintili zamanaşımı süreleri hesaplanır, kesinti sayılan işlemler (iddianame, sorgu, mahkûmiyet gibi) takvime işlenir. Şikâyetçi tarafındaysanız, sürenin dolmasına yakın dosyalarda eksik inceleme itirazının süreyi durdurmadığını bilerek hareket etmek gerekir. Sanık tarafındaysanız, lehe kanun karşılaştırmasının yalnız ceza miktarı için değil zamanaşımı süresi için de yapılmasını istemek savunmanın bir parçasıdır.

Temyiz aşamasında usul eşikleri de belirleyicidir: yoklukta verilen kararın tebliğinden itibaren işleyen temyiz süresi kaçırılırsa esasa hiç girilmez; bir suçtan doğrudan zarar görmeyen katılan o suça ilişkin hükmü temyiz edemez. Ceza yargılamasında süreç ve kanun yolları hakkında bilgi için Yalova ceza avukatlığı hizmetleri sayfasına bakabilirsiniz.

İşkence suçunda zamanaşımı hakkında sık sorulan sorular

İşkence suçunda zamanaşımı hiç işlemez mi?

Kuralın yürürlüğe girdiği 30.04.2013 tarihinden sonra işlenen işkence fiillerinde dava zamanaşımı işlemez. Bu tarihten önce işlenen fiillerde ise Yargıtay, suç tarihinde yürürlükte olan lehe kanunun zamanaşımı sürelerinin uygulanacağını kabul etmektedir; bu kararda 1999 tarihli olay için on beş yıllık kesintili sürenin dolduğu sonucuna varılmıştır.

Zamanaşımı neden usul kuralı değil de lehe kanun ölçütüne tabi sayılıyor?

Daire, dava zamanaşımının sonuçları itibarıyla maddi ceza hukukuna ilişkin olduğunu belirtmiştir: süre dolduğunda fiil suç olsa bile fail cezalandırılamaz. Bu nedenle Anayasa m.38 ile TCK m.2 ve TCK m.7 kapsamındaki aleyhe kanunun geriye yürümezliği ilkesi zamanaşımı süresine de uygulanır.

Mağdur, olayın sabit olduğunu ileri sürerek düşme kararını bozdurabilir mi?

Bu kararda katılanların eksik inceleme ve zamanaşımının gerçekleşmediği yönündeki itirazları reddedilmiştir. Zamanaşımı dolduğunda mahkeme esasa girmeden düşme kararı verir; olayın sübutuna ilişkin itirazlar süreyi geri getirmez.

Aynı dosyadaki başka suçlar zamanaşımı tartışmasından etkilenir mi?

Hayır. Daire, resmi belgede sahtecilik hükmünü zamanaşımı gerekçesiyle değil, bağlantılı dosyanın birleştirilmemesi ya da getirtilmemesi nedeniyle eksik incelemeden bozmuştur. Her suç kendi zamanaşımı süresine ve kendi delil durumuna göre değerlendirilir.