Gider Avansı Yatırılmazsa Ne Olur? Dava Şartı, Kesin Süre ve Delil Avansı (HMK 114, 120, 324)

Ön inceleme duruşmasından sonra gelen ara kararda tek satır vardır: "Bilirkişi ücreti ve tebligat gideri için iki haftalık kesin süre içinde avans yatırılmasına, aksi hâlde…" Cümlenin geri kalanı dosyanın kaderini belirler; ama ara kararı okuyan tarafın ilk sorusu çoğu zaman aynıdır: "Bu para yatırılmazsa dava düşer mi?" Uygulamada en sık karşılaştığımız karışıklık, dava açılırken yatırılan gider avansı ile yargılama sırasında belirli bir delil için istenen delil avansının aynı kural sanılmasıdır.

İki kalemin yaptırımı birbirinden çok farklıdır. Gider avansı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nda (HMK) dava şartları arasında sayılır ve eksikliği davanın usulden reddine kadar gider. Delil avansı ise yalnız o delille ilgilidir: yatırılmazsa dava ayakta kalır, ancak avansı yatırılmayan delil dosyadan düşer. Aşağıdaki notlar, ara kararın hangi avansı istediğini ayırt etmenin ve her birinin sonucunu doğru okumanın yolunu, mevzuat metni ile dosyada karşılaşılan pratik arasındaki çizgide anlatır.

Harç, gider avansı ve delil avansı üç ayrı yükümlülüktür

Dava açılırken mahkeme veznesine yatırılan tutar tek bir kalem gibi görünse de içinde hukuki niteliği farklı en az iki unsur bulunur. Kanunun 120. maddesinin birinci fıkrası, davacının "yargılama harçları ile her yıl Adalet Bakanlığınca çıkarılacak gider avansı tarifesinde belirlenecek olan tutarı" dava açarken yatırmak zorunda olduğunu söyler. Harç bir vergi niteliğindedir ve Harçlar Kanunu'na tabidir; gider avansı ise yargılama boyunca yapılacak tebligat ve posta gibi giderleri karşılamak için peşin alınan bir karşılıktır.

Delil avansı 7251 sayılı Kanun'la 2020'de HMK m. 120'ye eklenen üçüncü fıkrayla ayrıca vurgulanmıştır: taraflardan her birinin ikamesini talep ettiği delil için mahkemece belirlenen delil avansına ilişkin m. 324 hükümleri saklıdır. Kanun koyucu böylece iki rejimi açıkça birbirinden ayırmıştır. Delil avansı yalnız davacıya değil, delil gösteren her tarafa düşer; davalı da kendi tanığı ya da kendi talep ettiği bilirkişi incelemesi için avans yatırmakla yükümlüdür.

Kalem	Dayanak	Kim öder	Ödenmezse
Başvurma ve peşin harç	Harçlar Kanunu m. 32	Davacı	Harç ödenmedikçe sonraki işlemler yapılmaz
Gider avansı	HMK m. 114/1-g, 115, 120	Davacı	Kesin süre verilir; tamamlanmazsa dava usulden reddedilir
Delil avansı	HMK m. 324	Delili isteyen taraf	Karşı taraf yatırmazsa o delilden vazgeçilmiş sayılır
Resen başvurulan delil gideri	HMK m. 325	Mahkemenin belirlediği taraf	Gider Hazineden ödenir, sonra sorumlu taraftan alınır

Tablonun pratikteki karşılığı şudur: ara kararda istenen tutarın hangi satıra girdiği, kaçırılan sürenin sonucunu belirler. Aynı ara kararın bir bölümü gider avansının tamamlanmasını, bir bölümü bilirkişi ücretini isteyebilir; bu durumda iki ayrı yükümlülük ve iki ayrı yaptırım söz konusudur. Ara kararın satır satır okunması, hangi kalemin hangi maddeye dayandığının not edilmesi gerekir.

Gider avansının tutarı kanunda değil tarifede yazar

Gider avansının miktarı Adalet Bakanlığının her yıl yayımladığı Hukuk Muhakemeleri Kanunu Gider Avansı Tarifesi ile belirlenir. Kasım 2026 itibarıyla erişilebilen son tarife 28 Ekim 2025 tarihli ve 33061 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanmıştır. Tarifenin 3. maddesi, gider avansının "her türlü tebligat ücreti ile posta ücretleri gibi giderleri" kapsadığını belirtir; 4. maddesi ise davacının taraf sayısının beş katı tutarında tebligat ücreti ile diğer iş ve işlemler için 530 TL'nin toplamını avans olarak ödeyeceğini öngörür.

Formülün taraf sayısına bağlı olması, çok taraflı davalarda avansın hızla büyümesine yol açar. Mirasçılar arasında görülen bir ortaklığın giderilmesi davasında ya da çok sayıda davalının bulunduğu bir tapu iptal davasında, açılışta yatırılan avans ilk birkaç tebligat turunda tükenebilir. Tarife her yıl yenilendiğinden dava açılırken o tarihte yürürlükte olan tarifenin esas alınması gerekir; bir önceki yılın tutarıyla açılan dava ilk incelemede eksik avans tespitiyle karşılaşabilir.

Gider avansı dava şartıdır, ama eksiklik önce kesin süreyle tamamlatılır

Dava şartlarını sayan HMK m. 114/1-g, "davacının yatırması gereken gider avansının yatırılmış olması"nı dava şartları arasında sayar. Dava şartı, mahkemenin davanın esasına girebilmesi için bulunması gereken koşuldur ve mahkeme bunu davanın her aşamasında kendiliğinden araştırır (HMK m. 115/1). Bu nitelendirme, gider avansını sıradan bir masraf kaleminden ayırır: eksikliği taraflardan biri ileri sürmese bile hâkim gözetir.

Ancak dava şartı eksikliği doğrudan ret sonucunu doğurmaz. Aynı Kanunun 115. maddesinin ikinci fıkrası, eksikliğin giderilmesi mümkünse mahkemenin bunun tamamlanması için kesin süre vereceğini, bu süre içinde de eksiklik giderilmezse davayı dava şartı yokluğu sebebiyle usulden reddedeceğini düzenler. Gider avansı tamamlanabilir bir eksiklik olduğundan, mahkeme önce süre verir. Süreyi özel olarak belirleyen hüküm m. 120/2'dir: avansın yeterli olmadığı dava sırasında anlaşılırsa davacıya eksikliğin tamamlanması için iki haftalık kesin süre verilir.

Ara kararın içeriği sonucu belirler

Kesin süre verilmesi, ara kararın biçimine ilişkin ayrı bir koruma da getirir. Kesin süreyi düzenleyen m. 94/2'ye göre hâkim, tayin ettiği kesin süreye konu olan işlemi "hiçbir duraksamaya yer vermeyecek şekilde" açıklamak ve süreye uyulmamasının hukuki sonuçlarını açıkça tutanağa geçirerek ihtar etmek zorundadır. Gider avansı bakımından bu, ara kararda yatırılacak tutarın, sürenin kesin olduğunun ve süre geçerse davanın usulden reddedileceğinin açıkça yazılması demektir.

Tutarı belirtilmeyen, "eksik masrafın tamamlanması" gibi genel bir ifadeyle yetinen ya da sonucu ihtar etmeyen ara karar, kesin sürenin hukuki sonucunu doğurmakta zorlanır. Yargıtay'ın yerleşik içtihadı, açık ve sonuçları ihtar edilmiş bir ara karar bulunmadıkça kesin süreye bağlı yaptırımın uygulanamayacağı yönündedir. Kesin sürenin kaçırılmasının genel sonuçları ve ara kararın açıklık şartı, mahkemenin verdiği kesin süre kaçırılırsa ne olacağını anlatan yazıda ayrıntılı olarak ele alınmıştır.

Hüküm anına kadar giderilen eksiklik ret sebebi olmaz

Kanun, başlangıçta var olup sonradan giderilen eksikliği ayrıca korur. HMK m. 115/3, dava şartı noksanlığının esasa girilmeden önce fark edilmediği, taraflarca da ileri sürülmediği, fakat hüküm anında giderilmiş olduğu durumda davanın bu başlangıç noksanlığı yüzünden usulden reddedilemeyeceğini öngörür. Bu hüküm, örneğin dava açılırken avansın bir kısmı eksik alınmış ve bu durum yargılamanın sonuna doğru fark edilip tamamlanmışsa davanın korunmasını sağlar. Ancak hüküm, mahkemenin kesin süre verdiği ve sürenin kaçırıldığı durumu kapsamaz; o durumda m. 120/2 ve m. 94/3 birlikte işler ve süresinde yapılmayan işlemi yapma hakkı ortadan kalkar.

Kaçırılan süre için eski hâle getirme dar bir kapıdır

Kesin sürede yatırılamayan avans için başvurulabilecek tek kanuni yol eski hâle getirmedir. Kanunun 95. maddesinin birinci fıkrası, elde olmayan sebeplerle kanunda belirtilen veya hâkimin kesin olarak belirlediği süre içinde bir işlemi yapamayan kimsenin eski hâle getirme talebinde bulunabileceğini düzenler. Talep, engelin ortadan kalkmasından itibaren iki hafta içinde yapılmalıdır (HMK m. 96/1). İlk derece ve istinaf yargılamalarında bu talep en geç nihai karar verilinceye kadar ileri sürülebilir (HMK m. 96/2).

Eski hâle getirme dilekçesiyle yetinilmesi de yeterli değildir. Talebin şeklini düzenleyen m. 97/1, süresinde yapılamayan işlemin de eski hâle getirme talebi için öngörülen süre içinde yapılmasını zorunlu tutar; yani avans, dilekçeyle birlikte ve aynı iki haftalık süre içinde yatırılmalıdır. "Elde olmayan sebep" ölçütü dar yorumlanır: hastalık, doğal afet ya da tebligattaki ağır bir aksaklık gibi tarafın iradesi dışındaki engeller bu kapsamda tartışılırken, avansın yüksek bulunması ya da ödemenin unutulması kural olarak bu kapsama girmez.

Harç eksikliği farklı bir yola girer

Harcın eksik yatırılması gider avansıyla karıştırılmamalıdır. Harçlar Kanunu m. 32, yargı işlemlerinden alınacak harçlar ödenmedikçe müteakip işlemlerin yapılmayacağını öngörür. Harç eksikliğinin sonucu bu nedenle gider avansındaki dava şartı rejiminden ayrı değerlendirilir; dosyada eksik harç tespit edildiğinde mahkeme harcın tamamlatılması için ayrı bir işlem yapar. Kanun yolu aşamasında ise HMK m. 344, harç ve giderlerin birlikte tamamlatılmasını öngören özel bir kural koyar.

Delil avansı yatırılmazsa dava düşmez, avansı yatırılmayan delil düşer

Delil avansının dayanağı olan m. 324/1, taraflardan her birinin ikamesini talep ettiği delil için mahkemece belirlenen avansı verilen kesin süre içinde yatırmak zorunda olduğunu söyler. Taraflar aynı delilin ikamesini birlikte istemişse gider yarı yarıya avans olarak ödenir. Delil avansı, gider avansından farklı olarak dava şartı değildir; yaptırımı davanın tamamına değil, yalnız o delile yöneliktir.

Maddenin ikinci fıkrası yaptırımı iki adımda kurar. Önce, taraflardan biri avans yükümlülüğünü yerine getirmezse diğer taraf bu avansı yatırabilir. Karşı taraf da yatırmazsa "talep olunan delilin ikamesinden vazgeçilmiş sayılır". Yani avansı yatırılmayan tanık dinlenmez, bilirkişi incelemesi yapılmaz, keşif icra edilmez; mahkeme yargılamaya dosyadaki diğer delillerle devam eder.

Aynı delili iki taraf isterse avans yarı yarıya bölünür

Taraflar aynı delilin ikamesini birlikte talep etmişse gereken gider yarı yarıya avans olarak ödenir (HMK m. 324/1). Uygulamada bu durum en çok keşif ve bilirkişi incelemesinde ortaya çıkar: davacı taşınmazın değerinin, davalı aynı taşınmazdaki yapının yaşının tespitini isteyebilir ve mahkeme iki talebi tek incelemede birleştirebilir. Ara karar böyle bir durumda her iki tarafa ayrı ayrı yarım avans yükler.

Taraflardan biri kendi payını yatırmazsa, m. 324/2'deki genel kural devreye girer: diğer taraf eksik payı da yatırarak delilin toplanmasını sağlayabilir. Yatırmazsa, ortak talep edilen delilin ikamesinden vazgeçilmiş sayılma sonucu her iki tarafın talebi bakımından tartışma konusu olur. Kendi payını süresinde yatıran tarafın, karşı payın eksik kaldığını öğrenir öğrenmez mahkemeye beyanda bulunması ve gerekirse eksik payı tamamlaması, delilin dosyadan düşmesini önler.

Karşı tarafın avansı yatırma hakkı stratejik bir karardır

Kanunun karşı tarafa avansı yatırma imkânı tanıması, delilin her iki tarafın işine yarayabileceği düşüncesine dayanır. Davacının istediği bilirkişi incelemesinin davalının savunmasını da destekleyeceği düşünülüyorsa, davalının avansı yatırması delilin toplanmasını sağlar. Mahkemeler uygulamada bu imkânı karşı tarafa duruşmada sorarak kullandırır; karşı tarafın yatırmak istemediğini beyan etmesi tutanağa geçer.

Bu karar verilirken yatırılan avansın kaderi de hesaba katılmalıdır. Delil için yapılan gider, yargılama gideri niteliğindedir ve dava sonunda aleyhine hüküm verilen taraftan alınmasına karar verilir (HMK m. 323/1-e, 326/1). Başkasının delili için avans yatıran taraf davayı lehine sonuçlandırırsa bu gideri karşı taraftan talep edebilir; aleyhine sonuçlanırsa gider kendi üzerinde kalır.

Delilin düşmesi ispat yükünü ortadan kaldırmaz

Delil avansının yatırılmaması dava şartı eksikliği sayılmadığından mahkeme davayı usulden reddetmez; ancak bu, davanın ayakta kalacağı anlamına da gelmez. Avansı yatırılmayan delil ispat için zorunluysa, mahkeme dosyadaki diğer delillerle yetinir ve ispat yükü kendisinde olan taraf bu yükü yerine getiremezse talebi esastan reddedilir.

Yargıtay 3. Hukuk Dairesinin E. 2023/5521, K. 2024/3844, 25 Kasım 2024 tarihli kararı bu ayrımı açıkça gösterir. Sosyal Güvenlik Kurumu ile bir optik işletmesi arasındaki sözleşme feshi ve cezai şart uyuşmazlığında davacı, bilirkişi ücretini verilen kesin süre içinde yatırmamıştır. İlk derece mahkemesi, davalıya avansı yatırmak isteyip istemediğini sormuş, davalı istememiş; davanın tarafların serbestçe tasarruf edebileceği bir dava olduğu ve uyuşmazlığın hâkimin genel ve hukuki bilgisiyle çözülemeyeceği gerekçesiyle davacının davasını mevcut delillerle ispat edemediği sonucuna vararak davayı reddetmiştir. Bölge adliye mahkemesi istinaf başvurusunu esastan reddetmiş; Daire de uyuşmazlığın özel ve teknik bilgi gerektirdiğini, usulüne uygun verilen kesin süreye karşın bilirkişi ücretinin yatırılmadığını ve davacının diğer delillerle tutanakların aksini ispat edemediğini belirterek kararı onamıştır.

Karardan çıkan pratik ders, "delil avansı yatırılmazsa dava reddedilmez" cümlesinin yarım bir doğru olduğudur. Dava dava şartı yokluğundan reddedilmez; ancak avansı yatırılmayan delil davanın tek ispat aracıysa, sonuç esastan ret olabilir. Avansın tutarı yüksek bulunduğunda bunu karar vermeden önce mahkemeye bildirmek, ödeme planı ya da adli yardım yolunu araştırmak, süreyi sessizce geçirmekten farklı bir sonuç doğurur.

Bilirkişi ve tanık ücretinde mevzuat ile dosya pratiği arasındaki çizgi

Delil avansının en sık karşılaşılan iki biçimi bilirkişi ücreti ile tanık gideridir. Her ikisi de HMK m. 323/1-e'de "tanık ile bilirkişiye ödenen ücret ve giderler" olarak yargılama giderleri arasında sayılır. Kanun metni sade olsa da dosyada bu iki kalem çoğu zaman birden fazla ara kararla, parça parça gündeme gelir.

Bilirkişi ücreti çoğu zaman birden fazla kez istenir

Bilirkişi incelemesine karar veren mahkeme, ücreti incelemenin niteliğine göre belirler ve avansın yatırılması için kesin süre verir. İnceleme yapıldıktan sonra taraflardan biri rapora itiraz eder, mahkeme ek rapor ya da yeni bir bilirkişi heyetinden rapor almaya karar verirse, bu yeni inceleme için ayrıca avans istenebilir. Ek avansın kim tarafından yatırılacağı, ek incelemeyi kimin talep ettiğine göre belirlenir; itiraz eden tarafın talebiyle alınan ek rapor için avans çoğu zaman o tarafa yüklenir.

Bu ayrım, bilirkişi raporuna itiraz stratejisini doğrudan etkiler. Raporun eksik ya da çelişkili olduğunu ileri süren taraf, ek rapor talebinin bir maliyeti olduğunu ve bu maliyetin yine kesin süreye bağlanacağını hesaba katmalıdır. Raporun hangi gerekçelerle eleştirilebileceği ve ek rapor ile yeni bilirkişi talebinin farkı, bilirkişi raporuna itirazı anlatan yazıda ayrıca ele alınmıştır.

Tanık avansı tanığı gösteren tarafa aittir

Tanık davetiye ile çağrılır (HMK m. 243/1) ve davetiyede, Adalet Bakanlığınca hazırlanan tarife gereğince tanığa ücret ödeneceği yazılır (HMK m. 244/1-e). Davetiyenin tebliğ gideri ile tanığa ödenecek ücret ve yol gideri, tanığı gösteren tarafın delil avansından karşılanır. Avans süresinde yatırılmaz ve karşı taraf da yatırmazsa, m. 324/2 gereğince o tanığın dinlenmesinden vazgeçilmiş sayılır.

Tanık listesinin süresi ve içeriği ayrı bir kural setine bağlıdır: listede gösterilmeyen kişi tanık olarak dinlenemez ve ikinci bir liste verilemez (HMK m. 240/2). Avansın yatırılması, listesi usulüne uygun verilmemiş bir tanığı dinlenebilir hâle getirmez. Tanık listesi, tanığın gelmemesi ve tanıkla ispat sınırı konuları hukuk davasında tanık delilini anlatan yazıda ayrıntılı olarak incelenmiştir.

Keşif ve diğer masraflı işlemler

Keşif giderleri de HMK m. 323/1-d'de yargılama giderleri arasında sayılır ve keşfi isteyen tarafın delil avansı kapsamındadır. Keşif çoğu zaman bilirkişi incelemesiyle birlikte yapıldığından, ara kararda keşif harcı, ulaşım gideri ve bilirkişi ücreti tek bir toplam olarak istenebilir. Bu toplamın hangi kalemlerden oluştuğunun ara karardan ya da mahkeme kaleminden öğrenilmesi, eksik yatırma riskini azaltır.

Ödemenin hangi dosyaya ve hangi kaleme yapıldığı kayıtta görünmelidir

Avansın süresinde yatırılmış olması, ödemenin o dosyaya ve o kaleme ait olduğunun anlaşılabilmesine bağlıdır. Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) üzerinden ya da vezneye yapılan ödemede dosya numarasının, mahkemenin ve ödemenin hangi işlem için yapıldığının doğru yazılması gerekir. Aynı mahkemede birden fazla dosyası bulunan tarafın yanlış dosya numarasına yaptığı ödeme, süre içinde yapılmış olsa da ilgili dosyada avans eksikliği olarak görünebilir.

Dosyalarda gördüğümüz kadarıyla en sık sorun, ödemenin genel gider avansı olarak kaydedilmesi ve ara kararda istenen bilirkişi ya da tanık avansıyla eşleştirilememesidir. Ödeme makbuzunun bir dilekçeyle dosyaya sunulması ve dilekçede hangi ara karar uyarınca, hangi delil için ödeme yapıldığının belirtilmesi, sonradan doğabilecek tartışmayı kayıt düzeyinde kapatır.

Tarafların serbestçe tasarruf edemeyeceği davalarda kural değişir

Delil avansının yatırılmamasına bağlanan "vazgeçilmiş sayılır" sonucu her dava türünde uygulanmaz. Maddenin üçüncü fıkrası, tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemeyeceği dava ve işler hakkındaki hükümlerin saklı olduğunu söyler. Bu davalarda hâkim, ispat için gerekli delilleri kendiliğinden toplar; delilin toplanması tarafın avans yatırıp yatırmamasına bırakılmaz.

Kanunun 325. maddesi bu davalar için ayrı bir gider rejimi kurar. Hâkim tarafından resen başvurulan deliller için gereken giderlerin bir haftalık süre içinde taraflardan birisi veya belirtilecek oranda her ikisi tarafından ödenmesine karar verilir. Bu süre içinde avans yatırılmazsa gider, ileride bu gideri ödemesi gereken taraftan alınmak üzere Hazineden ödenir. Çocuğun velayeti ve kişisel ilişki düzenlemesi, soybağı uyuşmazlıkları gibi kamu düzenine ilişkin davalarda, avans yatırılmadı diye sosyal inceleme raporu ya da uzman görüşünden vazgeçilmiş sayılmaz.

Ayrım dosyada iki yönden önem taşır. Avansı yatırmayan taraf bu davalarda delilin düştüğünü varsayamaz; delil yine toplanır ve gider sonunda kendisine yükletilebilir. Aynı şekilde karşı taraf, avans yatırılmadığı gerekçesiyle delilin dosyadan çıkarılmasını isteyemez. Bir avans ara kararının sonucu değerlendirilirken önce davanın bu nitelikte olup olmadığına bakılmalıdır.

İstinaf ve temyizde giderler için bir haftalık kesin süre işler

Kanun yolu aşamasında gider rejimi ilk derece yargılamasından farklıdır. İstinafta giderleri düzenleyen m. 344'e göre istinaf dilekçesi verilirken, başvuru için gerekli harçlar ve tebliğ giderleri de dâhil olmak üzere tüm giderler ödenir. Bunların hiç ödenmediği veya eksik ödendiği sonradan anlaşılırsa, kararı veren mahkeme bir haftalık kesin süre verir ve süre içinde tamamlanmazsa başvurudan vazgeçmiş sayılacağını başvurana yazılı olarak bildirir. Süre geçerse mahkeme başvurunun yapılmamış sayılmasına karar verir.

Bu kural HMK m. 366 atfıyla temyizde de kıyas yoluyla uygulanır. İlk derece yargılamasındaki iki haftalık süre ile kanun yolundaki bir haftalık sürenin karıştırılması, uygulamada karşılaşılan süre kayıplarının başında gelir. Başvurunun yapılmamış sayılmasına ilişkin karara karşı da, m. 346/2'nin kıyasen uygulanmasıyla, tebliğden itibaren iki hafta içinde yeniden kanun yoluna başvurulabilir; ancak bu yol, eksik giderin tamamlanmasının yerine geçmez. İstinaf başvurusunun genel çerçevesi istinaf kanun yolu rehberinde yer alır.

Kullanılmayan avans hüküm kesinleştikten sonra resen iade edilir

Gider avansı ve delil avansı peşin alınan karşılıklardır; harcanmayan kısım yatırana geri döner. Kanunun 333. maddesine göre hükmün kesinleşmesinden sonra mahkeme kendiliğinden, yatırılan avansın kullanılmayan kısmının iadesine karar verir. Bu kararın tebliğ gideri de iade edilecek avanstan karşılanır.

Gider Avansı Tarifesi'nin 5. maddesi iadenin nasıl yapılacağını düzenler. Davacı tarafından hesap numarası bildirilmişse iade elektronik ortamda hesaba aktarılarak yapılır; bildirilmemişse masrafı avanstan karşılanmak suretiyle PTT aracılığıyla adreste ödemeli olarak gönderilir. Geçici hukuki koruma talebi için alınan gider avansının kullanılmayan kısmı ise verilen karardan sonra, talep üzerine iade edilir. Hesap numarasının dava dilekçesinde ya da yargılama sırasında dosyaya bildirilmesi, küçük tutarlı iadelerin ödemeli gönderim masrafıyla erimesini önler.

Harcanan avans yargılama gideri olarak karşı taraftan istenir

Avansın harcanan kısmı kaybolmaz; yargılama giderine dönüşür. Giderden sorumluluğu düzenleyen m. 326/1'e göre yargılama giderleri, kanunda yazılı hâller dışında aleyhine hüküm verilen taraftan alınır; davada iki taraf da kısmen haklı çıkarsa giderler haklılık oranına göre paylaştırılır. Mahkeme yargılama giderine resen hükmeder ve giderin tutarını, hangi tarafa ve hangi oranda yükletildiğini ve dökümünü hüküm altında gösterir (HMK m. 332).

Bu nedenle davayı kazanan davacının dava boyunca yatırdığı tebligat, bilirkişi ve tanık giderleri, hükümle birlikte davalıdan alınmasına karar verilen yargılama giderine dahil edilir. Hükümdeki gider dökümünün dosyadaki makbuzlarla karşılaştırılması, eksik hesaplanan kalemin kanun yolunda ileri sürülmesine imkân verir. Dava açılmamış sayılan hâllerde ise yargılama giderleri davacıya yükletilir (HMK m. 331/3).

Avansı karşılayamayan taraf için adli yardım yolu açıktır

Avans yükümlülüğü, ödeme gücü olmayan tarafı yargıya erişimden alıkoymamalıdır. Adli yardımı düzenleyen m. 334/1, kendisi ve ailesinin geçimini önemli ölçüde zor duruma düşürmeksizin yargılama giderlerini kısmen veya tamamen ödeme gücünden yoksun olan kimselerin, taleplerinin açıkça dayanaktan yoksun olmaması kaydıyla adli yardımdan yararlanabileceğini düzenler. Adli yardım kararı, yapılacak tüm yargılama ve takip giderlerinden geçici olarak muafiyet ile dava sırasında yapılması gereken tüm giderlerin Devlet tarafından avans olarak ödenmesini sağlar (HMK m. 335/1-a ve c).

Talepte bulunan kişi, iddiasının özeti ile birlikte dayanacağı delilleri ve yargılama giderlerini karşılayabilecek durumda olmadığını gösteren mali durum belgelerini mahkemeye sunmak zorundadır (HMK m. 336/2). Adli yardım talebi, gider avansı ya da delil avansı için verilen kesin süre içinde yapılmalıdır; süre geçtikten sonra yapılan talep, kaçırılan sürenin sonuçlarını kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Muafiyet geçicidir: ertelenen yargılama giderleri ile Devletçe ödenen avanslar dava sonunda haksız çıkan kişiden tahsil olunur (HMK m. 339/1). Adli yardımın daha önce yapılan yargılama giderlerini kapsamadığı da gözetilmelidir (HMK m. 337/3).

Sık Sorulan Sorular

Dava açarken gider avansı hiç yatırılmazsa dava açılmış sayılır mı?

Dava, dava dilekçesinin kaydedildiği tarihte açılmış sayılır (HMK m. 118/1). Gider avansının eksikliği davanın açılmasını değil, dava şartını etkiler; mahkeme eksikliği tespit ettiğinde önce tamamlanması için kesin süre verir. Süre içinde avans yatırılmazsa dava, dava şartı yokluğu sebebiyle usulden reddedilir.

Gider avansı eksikliği nedeniyle usulden reddedilen dava yeniden açılabilir mi?

Usulden ret kararı uyuşmazlığın esasını çözmez; aynı talep, şartları tamamlanarak yeniden dava konusu yapılabilir. Ancak yeni dava yeniden harç ve avans gerektirir, ilk davanın yargılama giderleri de davacının üzerinde kalır. Talebe bağlı zamanaşımı ve hak düşürücü sürelerin yeni dava tarihinde dolup dolmadığı ayrıca hesaplanmalıdır.

Bilirkişi ücreti yatırılmazsa mahkeme davayı reddeder mi?

Bilirkişi ücreti delil avansıdır ve yatırılmaması dava şartı eksikliği sayılmaz; karşı taraf da yatırmazsa bilirkişi incelemesinden vazgeçilmiş sayılır (HMK m. 324/2). Mahkeme davayı dosyadaki diğer delillerle değerlendirir. Uyuşmazlık teknik bilgi gerektiriyor ve başka delil yoksa, ispat yükünü taşıyan tarafın talebi esastan reddedilebilir.

Davalı da avans yatırmak zorunda mıdır?

Gider avansı davacıya aittir; davalı dava açılırken avans yatırmaz. Davalı kendi gösterdiği tanık, talep ettiği bilirkişi incelemesi ya da keşif için delil avansı yatırmakla yükümlüdür (HMK m. 324/1). Davalının karşı dava açması hâlinde ise karşı davanın harç ve gider avansı karşı davacı sıfatıyla ona düşer.

Kesin süre adli yardım talebiyle durur mu?

HMK'nın adli yardım hükümleri, talebin avans için verilmiş kesin süreyi kendiliğinden durduracağını öngörmez. Talebin kesin süre dolmadan yapılması, mahkemenin avans yükümlülüğünü bu talebi karara bağladıktan sonra yeniden değerlendirmesine imkân verir. Ret kararına karşı tebliğden itibaren iki hafta içinde itiraz edilebilir (HMK m. 337/2); itiraz sonrasında mahkemenin yeni bir süre verip vermediği ara karardan izlenmelidir.

Avans ara kararı yanlış tutar içeriyorsa ne yapılır?

Ara kararlar kural olarak hükümle birlikte denetlenir; avans tutarına itiraz, süre içinde mahkemeye verilecek bir dilekçeyle bildirilir. Bu dilekçe kesin süreyi durdurmaz; bu nedenle tartışmalı tutarın süre içinde yatırılıp fazlasının iadesinin istenmesi daha güvenli yoldur. Fazla yatırılan kısım, kullanılmazsa hüküm kesinleştikten sonra HMK m. 333 uyarınca iade edilir.

Avans isteyen ara karar geldiğinde dosyada sırayla bakılacak beş nokta

Avans ara kararı geldiğinde ilk iş, istenen tutarın hangi kaleme ait olduğunu belirlemektir: davacıdan istenen genel bir eksik masraf mı (gider avansı, HMK m. 120/2), yoksa belirli bir tanık, bilirkişi ya da keşif için istenen delil avansı mı (HMK m. 324). İkinci olarak sürenin kesin olup olmadığı, başlangıç tarihi ve ara kararda yaptırımın açıkça ihtar edilip edilmediği okunur (HMK m. 94/2). Sürenin başlangıcı, ara kararın duruşmada mı açıklandığı yoksa tebliğ mi edildiği esas alınarak hesaplanır.

Üçüncü nokta davanın niteliğidir: tarafların serbestçe tasarruf edemeyeceği bir dava söz konusuysa m. 325'in Hazineden ödeme rejimi işler ve delil avans yatırılmadı diye düşmez. Dördüncü olarak, delil avansında karşı tarafın avansı yatırma ihtimali ve delilin ispat bakımından taşıdığı ağırlık birlikte değerlendirilir; tek ispat aracı olan delilin düşmesi, davanın esastan reddine yol açabilir. Beşinci ve son nokta ödeme gücüdür: avansı karşılayamayan taraf için adli yardım talebinin kesin süre içinde yapılması gerekir.

Dava dilekçesinin tebliğinden sonraki süreç, karşı davanın harç ve avans yükümlülüğü de dahil olmak üzere cevap dilekçesi süresini ve içeriğini anlatan yazıda ele alınmıştır. Avansın kanun yolu aşamasındaki bir haftalık rejimi ile ilk derecedeki iki haftalık rejimi ayrı takvimlerde izlenmelidir; iki sürenin aynı dosyada üst üste geldiği durumlarda en kısa sürenin esas alınması, süre kaybını önler.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; her dosya kendi olgularıyla değerlendirilir.