Çek ve Senede Dayalı İcra Takibi: 5 Günlük Borca ve İmzaya İtiraz, Takibin Durdurulması ve İnkâr Cezası

Ödeme emri salı günü öğleden sonra işyerinde tebliğ edilir; ekinde, borçlunun hiç görmediği bir bononun sureti vardır. Borçlu, konuyu hafta sonu sakin kafayla düşünmeyi ve gelecek haftanın ortasında bir avukata danışmayı planlar. Genel haciz yoluyla başlatılan bir takipte yedi günlük süre bu plana belki yeterdi; çek, bono ya da poliçeye dayanan bir takipte ise itiraz süresi beş gündür ve bu örnekte süre, planlanan görüşmeden önce pazartesi günü dolar.

Kambiyo senetlerine mahsus haciz yolu, alacaklıya hız ve borçluya dar bir savunma alanı tanıyan, bilinçli olarak sert tasarlanmış bir takip türüdür. İtirazın yapılacağı yer, süresi, ileri sürülebilecek sebepler, sunulabilecek deliller ve haksız itirazın yaptırımı genel haciz yolundan farklıdır. Ödeme emrine yazılan ihtarların her biri İcra ve İflas Kanunu (İİK) m. 168'deki ayrı bir yolu karşılar: kambiyo vasfına şikâyet, imzaya itiraz ve borca itiraz. Hangi itirazın hangi bentte durduğunu bilmeyen borçlu, haklı olduğu bir savunmayı yanlış kalıba döktüğü için kaybedebilir.

Kambiyo takibinde itiraz icra dairesine değil, icra mahkemesine yapılır

Genel haciz yoluyla ilamsız takipte borçlu, yedi gün içinde dilekçeyle ya da sözlü olarak icra dairesine itiraz eder ve süresinde yapılan itiraz takibi kendiliğinden durdurur (İİK m. 62, m. 66). Bu yolun ayrıntıları icra takibine itiraz yazısında anlatılmıştır. Kambiyo senedine dayalı takipte ise iki temel kural birlikte değişir: itirazın muhatabı icra mahkemesidir ve itiraz takibi kendiliğinden durdurmaz.

İİK m. 168, ödeme emrine üç ayrı ihtarın yazılmasını emreder. Senet kambiyo senedi vasfını taşımıyorsa beş gün içinde icra mahkemesine şikâyet edilmesi gerektiği (bent 3); senetteki imza borçluya ait değilse bunun beş gün içinde açıkça bir dilekçeyle icra mahkemesine bildirilmesi gerektiği (bent 4); borçlu olunmadığı, borcun ödendiği, mehil verildiği, alacağın zamanaşımına uğradığı ya da yetki itirazının sebepleriyle birlikte beş gün içinde icra mahkemesine bildirilmesi gerektiği (bent 5). Üç yolun ortak noktası merci ve süredir; farkları ispat yükünde ve yaptırımda ortaya çıkar.

Kanun, icra mahkemesinden itirazın kabulüne dair bir karar getirilmedikçe cebri icraya devam olunacağını ödeme emrinin metnine yazdırır. Bu ihtar, kambiyo takibinin mantığını özetler: genel haciz yolunda takibi yeniden yürütmek için alacaklı harekete geçmek zorundadır; kambiyo takibinde ise takibi durdurmak için harekete geçmesi gereken taraf borçludur.

Beş günlük süre tebliğin ertesi günü başlar ve tatilde uzar

İtiraz süresi ödeme emrinin tebliğiyle başlar. Gün olarak belirlenen sürelerde ilk gün hesaba katılmaz; sürenin son günü resmî tatile rastlarsa süre tatili izleyen günde biter ve süre son günün tatil saatinde dolmuş sayılır (İİK m. 19). Girişteki örnekte ödeme emri salı günü tebliğ edilmişse süre çarşamba başlar, beşinci gün pazar gününe denk geldiği için süre pazartesi mesai saati bitiminde dolar.

Tebliğ tarihi, tebligat mazbatasındaki tarihtir; elektronik tebligatta ise Tebligat Kanunu'nun elektronik tebligata ilişkin hükümlerine göre belirlenen tarihtir. Uygulamada sık karşılaştığımız hata, borçlunun süreyi zarfı açtığı ya da evrakı okuduğu günden saymasıdır. Muhatap yerine aynı konutta oturan ve tebliğ ehliyeti bulunan bir kişiye kanuna uygun yapılan tebliğ de geçerlidir; evrakın borçlunun eline birkaç gün sonra geçmesi süreyi ertelemez.

On günlük ödeme süresi ile beş günlük itiraz süresi ayrı işler

Ödeme emri, borçluya iki farklı süre bildirir. Borcun ve takip masraflarının ödenmesi için on gün verilir (İİK m. 168/1-2); itiraz ve şikâyet için süre ise beştir. On günlük sürenin varlığı, itiraz süresinin de on gün olduğu izlenimini doğurabilir; oysa beş günlük sürenin itirazsız geçmesi, onuncu güne kadar ödeme yapılabilmesi imkânını etkilemez ama itiraz hakkını sona erdirir.

Ödeme emrinde mal beyanı ihtarı da yer alır. İtiraz edilmez ve borç ödenmezse on gün içinde, itiraz edilip reddedilirse üç gün içinde mal beyanında bulunulması gerekir; beyanda bulunmayan borçlu hapisle tazyik edilir, hakikate aykırı beyanda bulunan ise ayrıca cezalandırılır (İİK m. 168/1-6). İtirazın reddi kararıyla başlayan üç günlük mal beyanı süresi, itiraz sonucunu bekleyen borçlunun gözden kaçırdığı ikinci bir süredir.

Süreyi kaçıran borçlu için gecikmiş itiraz yolu dardır

İİK m. 170/b, genel haciz yoluna ilişkin m. 62 ilâ m. 72 hükümlerini, bu fasla aykırı olmadıkça kambiyo takibine de uygular. Bu yollamayla İİK m. 65'teki gecikmiş itiraz kambiyo takibinde de kullanılabilir. Borçlu, kusuru olmaksızın bir engel nedeniyle süresinde itiraz edememişse, engelin kalktığı günden itibaren üç gün içinde mazeretini gösteren delillerle birlikte itirazını ve sebeplerini bildirir; bu imkân paraya çevirme işlemi bitinceye kadar açıktır.

Kanunun aradığı, borçlunun iradesi dışında kalan ve itirazı fiilen imkânsız kılan bir engeldir. Ağır hastalık ya da tebliğ sırasında yurt dışında bulunmak gibi olgular belgelenmelidir; işlerin yoğunluğu ya da ödeme emrinin önemsenmemiş olması bu kapsamda değerlendirilmez. Mazeretin kabulüne mahkeme, gecikme sebebinin niteliğine ve olayın özelliklerine göre karar verir; inceleme evrak üzerinde yapılır, gerekirse taraflar duruşmaya çağrılır. Mazeret kabul edilirse takip durur ve daha önce borçlunun mallarına haciz konulmuşsa alacaklının yedi gün içinde harekete geçmesi gerekir; aksi hâlde haciz kalkar (İİK m. 65).

Borca itiraz yalnız resmî ya da imzası ikrar edilmiş belgeyle kabul edilir

İmzasını kabul eden borçlunun savunması borca itirazdır: senet bedelsizdir, borç ödenmiştir, alacaklı vade vermiştir, alacak zamanaşımına uğramıştır ya da takip yetkisiz icra dairesinde başlatılmıştır. İİK m. 169, bu itirazın bir dilekçeyle icra mahkemesine bildirileceğini ve itirazın satıştan başka icra takip işlemlerini durdurmayacağını düzenler. Haciz yapılabilir; satış ise itiraz sonuçlanıncaya kadar yapılamaz.

İcra mahkemesinin delil sınırı genel mahkemeden dardır

İcra mahkemesi hâkimi itiraz sebeplerinin incelenmesi için tarafları en geç otuz gün içinde duruşmaya çağırır. Duruşma sonunda borcun bulunmadığı, ödendiği ya da ertelendiği ancak resmî bir belgeyle ya da imzası alacaklı tarafından ikrar edilmiş bir belgeyle ispat edilirse itiraz kabul edilir (İİK m. 169/a). Tanık beyanı ya da alacaklının imzasını taşımayan yazışmalar, bu dar incelemede itirazın kabulüne dayanak yapılamaz.

Bu sınır, ispatın genel mahkemede de aynı olduğu anlamına gelmez. İcra mahkemesinin incelemesi takip hukuku bakımından sonuç doğurur ve maddi anlamda kesin hüküm oluşturmaz; borçlunun genel mahkemede menfi tespit ya da istirdat davası açma hakkı saklıdır. Senedin bir teminat ilişkisi için verildiği ya da sonradan anlaşmaya aykırı doldurulduğu savunması da bu dar çerçeveye takılır. Açığa atılan imzanın ve anlaşmaya aykırı doldurma iddiasının ispatı boş senet ve açığa imza yazısında ayrıca ele alınmıştır.

Senet ciro edilmişse temel ilişkiye dayalı savunmalar sınırlanır

Senedi takibe koyan kişi, borçlunun senedi verdiği lehtar değil de senedi ciro yoluyla devralan bir hamilse, savunmanın kapsamı daralır. Kendisine başvurulan kişi, düzenleyenle ya da önceki hamillerden biriyle arasındaki doğrudan ilişkilere dayanan def'ileri hamile karşı ileri süremez; hamil senedi iktisap ederken bile bile borçlunun zararına hareket etmişse durum değişir (TTK m. 687/1). Bu hüküm, cirolara ilişkin hükümlerin bonoya da uygulanacağını düzenleyen TTK m. 778 yollamasıyla bonolarda da geçerlidir.

Bu kuralın pratik anlamı şudur: lehtarla arasında mal teslim edilmediği, sözleşmenin feshedildiği ya da senedin teminat amacıyla verildiği yönünde bir uyuşmazlık bulunan borçlu, bu savunmayı senedi iyi niyetle devralmış bir hamile karşı ileri süremez. Hamilin kötü niyeti, yani senedi borçlunun zararına olacağını bilerek devraldığı, ayrıca ispat edilmelidir. Senedin şekil şartlarına ve imzanın sahteliğine ilişkin def'iler ise doktrinde senetten doğan def'iler arasında sayılır ve hamilin iyi niyetinden etkilenmez.

İtiraz sebepleri dilekçede tek tek gösterilmelidir

İİK m. 168/1-5, itirazın sebepleriyle birlikte bildirilmesini ister. Kanun sebeplerin beş günlük süre içinde bildirilmesini aradığından, süre geçtikten sonra dilekçeye yeni itiraz sebebi eklenmesi uygulamada kabul görmemektedir; süresinde verilen dilekçede yalnız zamanaşımı ileri sürülmüşse duruşmada ödeme savunmasının eklenmesi de bu sınıra takılır. Dilekçenin, alacaklının imzasını taşıyan makbuz ya da ibraname gibi belgeleri ekleriyle birlikte içermesi gerekir; geçici durdurma kararının dayanağı da bu eklerdir.

Yetki itirazı bu bentte ayrıca sayılmıştır ve borcun esasına ilişkin itirazdan bağımsız olarak incelenir. Kanun, yetki itirazının incelenmesinde taraflar duruşmaya gelmese de mahkemenin gereken kararı vereceğini öngörür. Yetki itirazının da beş günlük süre içinde ve hangi icra dairesinin yetkili olduğu gösterilerek yapılması gerekir.

Makbuzdaki imzasını haksız inkâr eden alacaklı yüzde on para cezasına mahkûm edilir

Borçlu, alacaklının imzasını taşıyan bir makbuzla ödemeyi ispat etmeye çalışır, alacaklı da bu imzayı inkâr ederse kanun yükü tersine çevirir. İcra mahkemesi İİK m. 68/a'daki usulle yaptığı inceleme sonunda imzanın alacaklıya ait olduğu kanaatine varırsa itirazı kabul eder ve alacaklıyı belgenin ilgili olduğu değerin yüzde onu oranında para cezasına mahkûm eder. Alacaklı çağrıldığı duruşmaya gelmezse mahkeme itiraz edilen kısım için takibin geçici olarak durdurulmasına karar verir; alacaklı en geç altı ay içinde duruşma isteyip makbuz altındaki imzanın kendisine ait olmadığını ispatlarsa takibin devamına karar alabilir.

Zamanaşımı itirazı senedin üzerindeki tarihe göre incelenir

Kambiyo senetlerinde zamanaşımı süreleri kısadır ve icra mahkemesi bu itirazı, alacaklının ibraz ettiği senedin üzerindeki tarihe bakarak inceler. Hâkim zamanaşımını senetteki tarihe göre gerçekleşmiş görür ve alacaklı zamanaşımının kesildiğini ya da durduğunu resmî ya da imzası ikrar edilmiş bir belgeyle ispat edemezse itirazı kabul eder (İİK m. 169/a). Zamanaşımı, senedin metninden anlaşılıyorsa mahkeme esas karara kadar takibin geçici olarak durdurulmasına da karar verebilir.

Senet ve istem	Süre	Başlangıç	Dayanak
Bonoda düzenleyene karşı istem	3 yıl	Vade tarihi	TTK m. 749/1, m. 778, m. 779/1
Poliçede kabul edene karşı istem	3 yıl	Vade tarihi	TTK m. 749/1
Hamilin cirantalara ve düzenleyene (poliçe) başvurusu	1 yıl	Süresinde çekilen protesto; "gidersiz iade" kaydında vade	TTK m. 749/2
Cirantanın diğer cirantalara başvurusu	6 ay	Ödeme ya da kendisine dava yoluyla başvurulma tarihi	TTK m. 749/3
Çekte hamilin başvuru hakları	3 yıl	İbraz süresinin bitimi	TTK m. 814/1
Çek borçlularının birbirine başvurusu	3 yıl	Ödeme ya da kendisine dava yoluyla başvurulma tarihi	TTK m. 814/2

Çekte süre ibraz süresinin bitiminden başlar; ibraz süresi, çek düzenlendiği yerde ödenecekse on gün, başka bir yerde ödenecekse bir aydır (TTK m. 796/1). Çekteki başvuru süreleri 6273 sayılı Kanunla altı aydan üç yıla çıkarılmıştır; eski kaynaklarda geçen "çekte altı aylık zamanaşımı" bilgisi bugün geçerli değildir.

Zamanaşımına uğramış bir senet, kambiyo takibinin dayanağı olmaktan çıkar; alacak ise ortadan kalkmaz. Alacaklı, temel borç ilişkisine dayanarak genel hükümlere göre dava açabilir. İtirazın kabulüyle takip durur ve kanun alacaklının genel hükümlere göre dava açma hakkını açıkça saklı tutar.

İmzaya itiraz ayrı ve açık bir beyanla yapılmalıdır

İmza borçluya ait değilse savunma borca itiraz değil, imzaya itirazdır. İİK m. 168/1-4 uyarınca borçlu, imzanın kendisine ait olmadığını beş gün içinde açıkça bir dilekçeyle icra mahkemesine bildirmelidir; aksi hâlde senetteki imza bu fasıl gereğince yapılacak takipte borçludan sâdır sayılır. "Bu senetten dolayı borcum yoktur" diye yazılan dilekçe imza inkârı içermez. İmzanın reddedildiği, dilekçede ayrı bir cümleyle ve tereddüde yer bırakmadan söylenmelidir.

Kanun bu kabul karinesini takiple sınırlar: imzanın kabul edilmiş sayılması, "bu fasıl gereğince yapılacak icra takibinde" sonuç doğurur. Borçlu, genel mahkemede açacağı menfi tespit ya da istirdat davasında imzanın sahteliğini ayrıca ileri sürebilir. Bu dava takibi kendiliğinden durdurmadığı için beş günlük sürenin kaçırılmasının bedeli, takip sürerken hacizle karşılaşmaktır.

İcra mahkemesi imzayı karşılaştırmayla inceler

İmzaya itiraz da satıştan başka icra takip işlemlerini durdurmaz (İİK m. 170/1). Mahkeme, İİK m. 68/a'nın dördüncü fıkrasındaki usule göre inceleme yapar: tatbike yarar imza varsa onunla, yoksa borçluya yazdıracağı yazı ve attıracağı imzayla karşılaştırma yapar ya da diğer delil ve karinelerden sonuca ulaşır; gerekli görürse duruşmanın bir defadan fazla ertelenmesine yol açmayacak biçimde bilirkişi incelemesi yaptırır. Senedin aslı inceleme için esastır; alacaklının aslı sunmadığı dosyada sağlıklı bir imza incelemesi yapılamaz.

Borçlunun karşılaştırmaya yarayacak belgeleri dilekçeye eklemesi incelemeyi hızlandırır: banka imza sirküleri, noter işlemleri, resmî kurumlara verilmiş dilekçeler. İnkâr edilen imzanın borçluya ait olmadığı kanaatine varan mahkeme itirazı kabul eder ve takip durur; alacaklının genel hükümlere göre dava açma hakkı saklıdır (İİK m. 170/3).

Haksız imza inkârının yaptırımı iki ayrı kalemdir

Ödeme emrindeki ihtar, imzasını haksız yere inkâr eden borçlunun takip konusu alacağın yüzde onu oranında para cezasına mahkûm edileceğini bildirir (İİK m. 168/1-4); bu ihtar para cezasını takibin durdurulmuş olması şartına bağlamaz. İİK m. 170/3 ise inkâr edilen imzanın borçluya ait olduğu anlaşılırsa ve itirazla birlikte takip ikinci fıkraya göre durdurulmuşsa, borçlunun takip konusu alacağın yüzde yirmisinden aşağı olmamak üzere inkâr tazminatına ve yüzde onu oranında para cezasına mahkûm edileceğini ve itirazın reddedileceğini öngörür.

Yüzde on para cezası haksız inkârın kendisine bağlanmıştır; en az yüzde yirmi inkâr tazminatının ek şartı ise takibin itirazla birlikte geçici olarak durdurulmuş olmasıdır. Takip durmadan devam etmişse alacaklının gecikmeden doğan bir zararı da oluşmamıştır. Borçlu menfi tespit ya da istirdat davası açarsa hükmolunan tazminatın ve para cezasının tahsili dava sonuna kadar ertelenir; dava borçlu lehine sonuçlanırsa tazminat ve para cezası kalkar. Simetrik kural alacaklı için de vardır: itiraz kabul edilir ve senedi takibe koymada alacaklının kötü niyeti ya da ağır kusuru bulunursa, alacaklı alacağın yüzde yirmisinden aşağı olmamak üzere tazminata ve yüzde onu oranında para cezasına mahkûm edilir.

Durum	Kim sorumlu	Yaptırım	Dayanak
İmza borçluya ait çıktı, takip durdurulmamıştı	Borçlu	%10 para cezası; itirazın reddi	İİK m. 168/1-4, m. 170/3
İmza borçluya ait çıktı, takip geçici durdurulmuştu	Borçlu	En az %20 inkâr tazminatı ve %10 para cezası; itirazın reddi	İİK m. 170/3
İmza borçluya ait değil, takibe koymada kötü niyet ya da ağır kusur var	Alacaklı	En az %20 tazminat ve %10 para cezası	İİK m. 170/4
Borca itiraz esastan kabul edildi, alacaklı kötü niyetli ya da ağır kusurlu	Alacaklı	En az %20 tazminat	İİK m. 169/a
Takip geçici durdurulmuştu, borca itiraz reddedildi	Borçlu	Karşı tarafın isteği üzerine en az %20 tazminat	İİK m. 169/a
Borçlunun sunduğu makbuzdaki imzayı alacaklı haksız inkâr etti	Alacaklı	Belge değerinin %10'u para cezası	İİK m. 169/a

Tazminat ve para cezası oranları takip konusu alacak üzerinden hesaplandığı için yüksek tutarlı senetlerde ciddi bir yük oluşturur. Bu nedenle imza inkârı, imzanın gerçekten borçluya ait olmadığı kanaatine dayanmalıdır; imzanın kendisine ait olduğunu bilen ama borcu tartışan borçlunun doğru yolu borca itirazdır.

İtiraz takibi kendiliğinden durdurmaz; geçici durdurma mahkemenin takdirindedir

Kambiyo takibinde borçlunun pratik önceliği çoğu zaman haczin önüne geçmektir. Kanun bu sonucu itirazın kendisine bağlamamış, icra mahkemesinin vereceği geçici durdurma kararına bırakmıştır. Kararın şartları iki itiraz türünde farklıdır.

Borca itirazda hâkim, borçlunun itiraz dilekçesine ekli olarak sunduğu belgelerden borcun ödendiği ya da ertelendiği, senedin metninden zamanaşımına uğradığı, borçlunun borçlu olmadığı ya da icra dairesinin yetkisiz olduğu kanaatine varırsa, esas hakkındaki kararına kadar takibin geçici olarak durdurulmasına karar verebilir (İİK m. 169/a). Kanun bu karar için teminat aramaz; aradığı, dilekçe ekindeki belgelerin itirazı ilk bakışta destekleyecek güçte olmasıdır.

İmzaya itirazda mahkeme, duruşmadan önce yapacağı incelemede itirazı dilekçe kapsamından ya da eklenen belgelerden ciddi görürse, alacaklıya tebliğe gerek görmeden takibin geçici olarak durdurulmasına evrak üzerinde karar verebilir (İİK m. 170/2). Geçici durdurma kararı borçlu için bir maliyet de taşır: imza borçluya ait çıkarsa inkâr tazminatının şartı tam da bu karardır.

İcra mahkemesinin itirazın reddi kararına karşı istinaf yoluna başvurulması hiçbir icra işlemini durdurmaz; borçlu İİK m. 33'ün üçüncü fıkrasına göre teminat gösterirse icra durur (İİK m. 169/a). Teminat şartı ilk derece aşamasında değil, kanun yolu aşamasında karşımıza çıkar.

Senet kambiyo vasfı taşımıyorsa yol itiraz değil şikâyettir

Bononun kambiyo senedi sayılabilmesi için TTK m. 776'da sayılan zorunlu unsurları taşıması gerekir: senet metninde "bono" ya da "emre yazılı senet" ibaresi, kayıtsız şartsız belirli bir bedelin ödenmesi vaadi, vade, ödeme yeri, lehtarın adı, düzenleme tarihi ve yeri, düzenleyenin imzası. Çek için TTK m. 780'deki unsurlar aranır. Unsurlardan biri eksik olan senet bono sayılmaz ve kambiyo senetlerine mahsus haciz yoluna dayanak olamaz (TTK m. 777/1).

Bu kuralın kanunda sayılmış istisnaları vardır ve şikâyet dilekçesi yazılmadan önce bunlar kontrol edilmelidir. Vadesi gösterilmemiş bono, görüldüğünde ödenmesi şart olan bono sayılır; ödeme yeri ayrıca yazılmamışsa senedin düzenlendiği yer ödeme yeri kabul edilir; düzenlendiği yer gösterilmemiş bono, düzenleyenin adının yanında yazılı yerde düzenlenmiş sayılır (TTK m. 777/2-4). Vadenin ya da ödeme yerinin boş bırakılmış olması, tek başına senedi kambiyo vasfından çıkarmaz. Buna karşılık bono ibaresinin, bedelin, lehtarın, düzenleme tarihinin ya da düzenleyenin imzasının bulunmaması kanunun tamamlayıcı kuralları kapsamında değildir.

Bu eksiklik borca itiraz yoluyla değil, beş gün içinde icra mahkemesine şikâyet yoluyla ileri sürülür (İİK m. 168/1-3, m. 170/a). Şikâyet kabul edilirse kambiyo takibi iptal edilir; alacaklı, alacağını genel haciz yoluyla ya da dava yoluyla takip edebilir. İcra mahkemesi, süresinde yapılmış bir şikâyet ya da itiraz nedeniyle önüne gelen işlerde senedin kambiyo vasfı taşımadığını ya da alacaklının kambiyo hukukuna göre takip hakkına sahip olmadığını kendiliğinden de gözetebilir ve takibi iptal edebilir (İİK m. 170/a/2).

Kanun bu re'sen incelemeye bir sınır koymuştur: imza inkârı itirazı geri alınmış ya da borç kısmen veya tamamen kabul edilmişse m. 170/a hükmü uygulanmaz. Bu nedenle borçlunun dilekçesinde borcun bir kısmını kabul anlamına gelecek bir cümlenin bulunması, senedin kambiyo vasfına ilişkin incelemeyi etkileyebilir. Alacaklının kambiyo hukukuna göre takip hakkının bulunmaması da aynı yolla ileri sürülür; örneğin ciro zinciri kopuk bir senette hamilin meşruiyeti bu kapsamda tartışılır.

İcra mahkemesinde sonuç alamayan borçlu için genel mahkeme yolu açıktır

İcra mahkemesinin incelemesi belgeyle sınırlı ve hızlıdır; bu dar inceleme, hakkın tamamını karara bağlamaz. Borçlu, takipten önce ya da takip sırasında borçlu olmadığının tespiti için menfi tespit davası açabilir; borcu ödemek zorunda kalmışsa ödediği parayı istirdat davasıyla geri isteyebilir (İİK m. 72). Davanın şartları, ispat yükü ve görevli mahkeme menfi tespit davası yazısında ayrıntılı olarak anlatılmıştır.

Takipten sonra açılan menfi tespit davasında ihtiyati tedbir yoluyla takibin durdurulmasına karar verilemez. Borçlu, gecikmeden doğan zararları karşılamak üzere alacağın yüzde on beşinden aşağı olmamak kaydıyla göstereceği teminat karşılığında, icra veznesindeki paranın alacaklıya verilmemesini isteyebilir (İİK m. 72/3). Takipten önce açılan davada ise mahkeme, aynı oranda teminat karşılığında takibin durdurulmasına ilişkin ihtiyati tedbir kararı verebilir (İİK m. 72/2). Bu fark, senedin takibe konulmasının beklendiği hâllerde davanın zamanlamasını belirleyen başlıca etkendir.

Takip kesinleştikten sonra da bazı imkânlar kalır. Borçlu, kesinleşmeden sonra borcun ve fer'ilerinin ödendiğini ya da alacaklının mühlet verdiğini noterden onaylı ya da imzası ikrar edilmiş bir belgeyle ispat ederse takibin iptalini ya da ertelenmesini icra mahkemesinden isteyebilir; kesinleşmeden sonra gerçekleşen zamanaşımı için İİK m. 33/a kıyasen uygulanır (İİK m. 71). Çek ve senede ilişkin maddi hukuk kuralları, karşılıksız çek ve zayi senet gibi konular çek ve senet hukuku sayfasında toplu olarak yer alır.

Sık Sorulan Sorular

Kambiyo senedine dayalı takipte itiraz süresi kaç gündür?

Borca itiraz, imzaya itiraz ve kambiyo vasfına şikâyet için süre, ödeme emrinin tebliğinden itibaren beş gündür (İİK m. 168/1-3, 168/1-4 ve 168/1-5). Tebliğ günü hesaba katılmaz ve son gün resmî tatile rastlarsa süre izleyen iş gününde biter. Borcun ödenmesi için ödeme emrinde verilen on günlük süre ayrı bir süredir ve itiraz süresini uzatmaz.

İtiraz dilekçesi icra dairesine verilirse ne olur?

Kanun bu itirazların merciini icra mahkemesi olarak belirlemiştir ve ödeme emrinde de bu ihtar yer alır. İcra dairesine verilen dilekçe takibi durdurmaz ve kanunun aradığı itirazın yerine geçip geçmeyeceği ayrı bir tartışma doğurur. Bu riskin önüne geçmek için dilekçe beş günlük süre içinde ve doğrudan icra mahkemesine verilmelidir.

İmzaya itiraz etmeyen borçlu sonradan imzanın sahte olduğunu ileri sürebilir mi?

İmzanın borçludan sâdır sayılması kuralı yalnız bu takip bakımından sonuç doğurur (İİK m. 168/4). Borçlu, genel mahkemede açacağı menfi tespit ya da istirdat davasında imzanın kendisine ait olmadığını ileri sürebilir. Ancak bu dava takibi kendiliğinden durdurmaz; teminat karşılığında alınabilecek tedbir de yalnız icra veznesindeki paranın alacaklıya ödenmemesini sağlar (İİK m. 72/3).

Borca itirazda tanık dinletilebilir mi?

İcra mahkemesi borca itirazı kabul etmek için resmî bir belge ya da imzası alacaklı tarafından ikrar edilmiş bir belge arar (İİK m. 169/a). Tanık beyanı, ödemenin bu yolla ispatına yetmez. Tanıkla ispat imkânı ve senede karşı senetle ispat kuralının sınırları, genel mahkemede açılacak menfi tespit davasında tartışılır.

İmza itirazı reddedilirse ne kadar ceza ödenir?

Ödeme emrindeki ihtar, imzasını haksız yere inkâr eden borçlunun takip konusu alacağın yüzde onu oranında para cezasına mahkûm edileceğini bildirir (İİK m. 168/4). Takip itirazla birlikte geçici olarak durdurulmuşsa İİK m. 170/3, yüzde on para cezasının yanında alacağın yüzde yirmisinden aşağı olmamak üzere inkâr tazminatını da öngörür. Borçlu menfi tespit ya da istirdat davası açarsa bunların tahsili dava sonuna kadar ertelenir.

İcra mahkemesinin ret kararına karşı istinaf takibi durdurur mu?

İtirazın reddi kararına karşı istinaf yoluna başvurulması hiçbir icra işlemini kendiliğinden durdurmaz (İİK m. 169/a). Borçlu, İİK m. 33'ün üçüncü fıkrasına göre teminat gösterirse icra durur. Bu nedenle istinaf başvurusuyla birlikte teminat tutarının ve türünün de planlanması gerekir.

Senet zamanaşımına uğramışsa borç ortadan kalkar mı?

Zamanaşımı kambiyo senedine dayalı takip hakkını sona erdirir; temel borç ilişkisinden doğan alacak ise varlığını sürdürebilir. İcra mahkemesi zamanaşımı itirazını kabul ederse takip durur, alacaklının genel hükümlere göre dava açma hakkı saklıdır (İİK m. 169/a). Temel ilişkideki alacak için ayrı zamanaşımı süreleri işler.

Beş günün ilk iki günü senedin incelenmesine ve belgelerin toplanmasına ayrılmalıdır

Kambiyo takibinde süre, savunmanın içeriği kadar belirleyicidir; beş günün ilk iki günü, hangi yolun kullanılacağına karar vermek için yeterli olmalıdır. İlk iş, ödeme emrinin ekindeki senet suretini incelemektir: senet TTK'nın aradığı zorunlu unsurları taşıyor mu, imza borçluya mı ait, vade ve düzenleme tarihi zamanaşımı bakımından ne söylüyor? Bu üç soru, sırasıyla şikâyet, imzaya itiraz ve borca itiraz yollarının kullanılıp kullanılmayacağını belirler.

İkinci iş, belgeleri toplamaktır. Ödeme savunması için alacaklının imzasını taşıyan makbuz ya da resmî belge, mehil savunması için alacaklının yazılı beyanı, imza inkârı için karşılaştırmaya yarar resmî imza örnekleri dilekçeye eklenmelidir. İcra mahkemesinin geçici durdurma kararı bu eklere bakılarak verilir; belgesi dilekçeye eklenmemiş bir savunma, duruşmaya kadar haciz riskini ortadan kaldırmaz.

Üçüncü iş, dilekçenin her itiraz türünü ayrı ve açık cümlelerle içermesidir. İmza reddi ayrı bir cümleyle yazılmalı, borca ilişkin sebepler tek tek sayılmalı, zamanaşımı ve yetki itirazı gerekçeleriyle gösterilmelidir; süre geçtikten sonra yeni sebep eklenemeyeceği için bu aşamada eksik bırakılan sebep sonradan tamamlanamaz. Borcun bir kısmını kabul eden ifadeler, İİK m. 170/a'nın uygulanmasını engelleyebileceği için özenle tartılmalıdır. İcra mahkemesinde belgeyle ispatlanamayan savunmalar için menfi tespit davası ve teminatlı tedbir yolu ayrıca değerlendirilir.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; her dosya kendi olgularıyla değerlendirilir.