Mal Beyanında Bulunmamak ve Gerçeğe Aykırı Beyan: Tazyik Hapsi ve İİK m. 338

Ödeme emrini eline alan borçlunun en çok takıldığı satır, borç tutarı değil, belgenin alt kısmındaki ihtardır: "mal beyanında bulunmaz veya hakikate aykırı beyanda bulunursa ayrıca hapisle cezalandırılacağı". Bu cümle, İcra ve İflas Kanunu (İİK) m. 60/4'te bugün de aynı biçimde yer alır ve icra dairesi onu her ödeme emrine yazmak zorundadır. Oysa mal beyanında bulunmamayı cezalandıran İİK m. 337/1, Anayasa Mahkemesi kararıyla 2008'de iptal edilmiştir. Borçlunun "mal beyanı vermezsem ne olur" sorusunun doğru cevabı, ödeme emrindeki ihtarla kanunun bugünkü hâli arasındaki bu farkın içinde saklıdır: beyanda bulunmamanın karşılığı bir zorlama aracı olan tazyik hapsidir, gerçeğe aykırı beyanın karşılığı ise ayrı bir suçtur.

Mal beyanı yükümlülüğü ödeme emriyle doğar, süresi takip türüne göre değişir

Haciz yoluyla takibin bir parçası olan mal beyanı kaynağını ödeme emrindeki ihtardan alır. Ödeme emri, İİK m. 60/4 uyarınca borçluya senet veya borca itirazını bildirmediği takdirde yedi günlük süre içinde m. 74'e göre mal beyanında bulunması gerektiğini, bulunmazsa hapisle tazyik olunacağını bildirir. Yükümlülük, borca itiraz etmeyen borçlu için ödeme süresiyle aynı anda işlemeye başlar; ödeme emri tebliğ edildiği gün borçlu üç ayrı kararla karşı karşıya kalır: borcu ödemek, itiraz edip etmemek ve itiraz etmiyorsa mal beyanında bulunmak.

Borca süresinde itiraz eden borçlu bakımından takip durur ve mal beyanı yükümlülüğü o aşamada doğmaz. Alacaklı itirazın kaldırılması ya da iptali için yargı yoluna gider ve bu talep kabul edilirse yükümlülük yeniden gündeme gelir. İtirazının iptaline veya kesin ya da geçici olarak kaldırılmasına karar verilen borçlu, İİK m. 75 uyarınca kararın kendisine tebliğinden itibaren üç gün içinde mal beyanında bulunmak zorundadır; karar borçlunun yüzüne karşı verilmişse süre tefhimden başlar. İtiraz sürecinin ayrıntıları ve itirazın takibe etkisi icra takibine itiraz rehberinde ayrıca ele alınmıştır.

Süre, takibin türüne göre farklılaşır. İlamlı takipte icra emri, m. 32 uyarınca yedi gün içinde ödeme yapılmasını ve aynı süre içinde mal beyanında bulunulmasını ihtar eder. Kambiyo senetlerine dayalı takipte ödeme süresi on gün olduğundan, m. 168/1-6 itiraz edilmediği ve borç ödenmediği takdirde on gün içinde m. 74'e, itiraz edilip de reddedildiği takdirde üç gün içinde m. 75'e göre mal beyanında bulunulması gerektiğini düzenler. Rehnin paraya çevrilmesi yoluyla başlayan takipte alacaklı yalnız rehin hakkına yapılan itiraz üzerine haciz yoluna geçerse, borçluya mal beyanı için İİK m. 147'nin birinci fıkrasının 2 numaralı bendi uyarınca yedi gün mühlet verilir.

Takip türü	Mal beyanı süresi	Dayanak
Genel haciz yoluyla ilamsız takip (itiraz yok)	Ödeme emrinin tebliğinden itibaren 7 gün	İİK m. 60/4
İtirazın kaldırılması veya iptali kararından sonra	Kararın tebliğinden, yüze karşı verilmişse tefhiminden itibaren 3 gün	İİK m. 75
İlamlı takip	İcra emrinin tebliğinden itibaren 7 gün	İİK m. 32
Kambiyo senetlerine dayalı takip (itiraz yok)	Ödeme emrinin tebliğinden itibaren 10 gün	İİK m. 168/1-6
Kambiyo takibinde itiraz reddedilmişse	3 gün	İİK m. 168/1-6, m. 75
Rehin takibinden haciz yoluna geçilmişse	7 gün mühlet	İİK m. 147/1-2

Uygulamada sık karşılaştığımız durum, borca itiraz etmeyen borçlunun mal beyanını ödeme süresiyle bağlantısız bir formalite gibi görmesi ve süreyi yalnızca borcu nasıl ödeyeceğini düşünerek geçirmesidir. Süre, ödeme yapılmadığı sürece ödeme süresiyle birlikte dolar ve yükümlülük borçlunun borcu ödeme niyetinden bağımsız olarak doğar.

Beyan, borcu karşılayacak mal varlığını ve borcun nasıl ödeneceğini göstermelidir

İİK m. 74'te mal beyanı, borçlunun gerek kendisinde gerek üçüncü kişilerin elinde bulunan mal, alacak ve haklarından borcuna yetecek miktarın türünü, niteliğini ve özelliklerini, her türlü kazanç ve gelirini, yaşayış tarzına göre geçim kaynaklarını ve buna göre borcunu ne şekilde ödeyebileceğini yazılı ya da sözlü olarak icra dairesine bildirmesi olarak tanımlanmıştır. Tanım üç unsur içerir: mevcut mal varlığı, sürekli gelir ve bir ödeme önerisi. Yalnız "taşınmazım yok" demekle beyan tamamlanmış sayılmaz; kanun borçlunun geçimini nasıl sağladığını ve borcu hangi kaynaktan ödeyebileceğini de sorar.

Kanun beyanı, borca yetecek miktarla sınırlar. Borçlu bütün mal varlığını değil, borcu karşılayacak ölçüde mal ve hakkını göstermekle yükümlüdür. Bu sınır, borçluya seçim serbestisi tanır gibi görünse de gösterilen malın gerçekten borcu karşılaması gerekir; borcu karşılamayacak değerdeki bir eşyanın gösterilip daha değerli bir taşınmazın gizlenmesi, beyanın gerçeğe aykırılığı tartışmasını doğurur. Beyanda genellikle şu başlıklar yer alır:

• Taşınmazlar: tapu kaydı, hisse oranı ve üzerindeki ipotek ya da şerhler.
• Araçlar: plaka, model ve üzerindeki rehin kaydı.
• Banka hesapları ve menkul kıymetler: hesabın bulunduğu banka ve yaklaşık bakiye.
• Üçüncü kişilerdeki alacaklar: kira alacağı, ticari alacak, ortaklık payı, alacaklı olunan dava ya da takip dosyaları.
• Gelirler: maaş, emekli aylığı, serbest meslek ya da ticari kazanç, kira geliri.
• Geçim kaynağı ve ödeme önerisi: gelir yoksa geçimin nasıl sağlandığı, borcun hangi takvimle ödenebileceği.

Malı olmayan borçlu da beyanda bulunmakla yükümlüdür. İİK m. 77'nin icra dairesine yaptığı beyanda malı olmadığını bildirmiş borçludan söz etmesi, "malım yoktur" bildiriminin de kanun anlamında bir beyan olduğunu gösterir. Böyle bir beyanın gelir ve geçim kaynağı kısmı boş bırakılmamalı, borçlunun hangi kaynakla yaşadığı açıklanmalıdır. Haczi caiz olmayan mallar ve maaşın haczedilebilecek kısmı ayrı kurallara bağlıdır; bu sınırlar maaş haczi ve haczedilemeyen mallar rehberinde anlatılmıştır. Bir malın beyanda gösterilmesi, o malın haczedilebileceği anlamına gelmez; haczedilmezlik itirazı haciz aşamasında ayrıca ileri sürülür.

Sonradan kazanılan mallar yedi gün içinde bildirilir

Yükümlülük tek seferlik bir bildirimle de sona ermez. Malı olmadığını bildirmiş, borcuna yetecek mal göstermemiş ya da beyandan kaçınmış borçlu, m. 77 uyarınca sonradan kazandığı malları ve kazancında ya da gelirinde meydana gelen artışları yedi gün içinde icra dairesine taahhütlü mektupla veya sözlü olarak bildirmek zorundadır. Yeni bir işe giren, miras yoluyla taşınmaz edinen ya da maaşı belirgin biçimde artan borçlu bu kapsama girer.

Bu yükümlülüğün yaptırımı m. 339'da ayrıca düzenlenmiştir. Bildirimi makbul bir mazeret olmaksızın yedi gün içinde yapmayan borçlu, mal veya kazanç asıl ya da bedel olarak mevcutsa on gün, makbul bir sebep olmaksızın elden çıkarılmışsa bir aya kadar disiplin hapsi ile cezalandırılır. Bu cezaya alacaklının şikâyeti üzerine karar verilir ve borçlu takip konusu borcu tamamen ödediğinde ceza düşer.

Mal beyanında bulunmamanın bugünkü karşılığı İİK m. 76'daki tazyik hapsidir

2008 öncesinde mal beyanında bulunmayan borçlu iki ayrı yaptırımla karşı karşıyaydı. O dönemde m. 337/1, süresi içinde mazeretsiz olarak beyanda bulunmayan borçlunun alacaklının şikâyeti üzerine on gün disiplin hapsi ile cezalandırılacağını öngörüyordu; m. 76 ise aynı borçlu hakkında beyanda bulununcaya kadar tazyik hapsi düzenliyordu. Anayasa Mahkemesi 28 Şubat 2008 tarihli kararında iki maddenin de yaptırıma bağladığı eylemin mal beyanında bulunmama eylemi olduğunu tespit etmiş, hukuk devleti ve ceza hukuku ilkeleri gereği kişinin aynı eylem nedeniyle birden fazla yargılanamayacağını ve cezalandırılamayacağını belirterek m. 337/1'i Anayasa'nın 2. maddesine aykırı bularak iptal etmiştir. Karar 16 Nisan 2008 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanmıştır.

İptalden sonra mal beyanında bulunmamaya kanunda bağlanan yaptırım, İİK m. 76'daki tazyik hapsidir. Madde metni şöyledir: "Mal beyanında bulunmıyan borçlu, alacaklının talebi üzerine beyanda bulununcaya kadar icra mahkemesi hakimi tarafından bir defaya mahsus olmak üzere hapisle tazyik olunur. Ancak bu hapis üç ayı geçemez." Hükmün dört unsuru, yaptırımın sınırlarını da belirler:

• Yaptırım alacaklının talebine bağlıdır; icra dairesi ya da mahkeme kendiliğinden harekete geçmez.
• Kararı icra mahkemesi verir (İİK m. 346/1).
• Hapis, beyanda bulununcaya kadar sürer; borçlu beyanını verdiğinde zorlamanın amacı gerçekleşmiş olur.
• Bir defaya mahsus uygulanır ve üç ayı geçemez.

Bu hapis bir ceza değil, borçluyu kanuni yükümlülüğünü yerine getirmeye zorlayan bir araçtır. Hapsin "beyanda bulununcaya kadar" öngörülmesi bu niteliğin lafızdaki karşılığıdır. Aynı yapı İİK'daki öteki tazyik hapsi hâllerinde de görülür; icra dairesinde verilen ödeme taahhüdünün ihlalinde uygulanan üç aya kadar tazyik hapsi, mal beyanından farklı bir yükümlülüğe bağlıdır ve taahhüdü ihlal suçu rehberinde ayrıntısıyla anlatılmıştır.

Anayasa Mahkemesi önüne 2025'te bu kez m. 76'nın kendisi getirilmiştir. Bir icra ceza mahkemesi, m. 337/1'in iptal edildiğini ve m. 76'nın benzer nitelikte olduğunu ileri sürerek maddenin iptalini istemiş; Anayasa Mahkemesi 27 Mart 2025 tarihli kararında başvuruyu, Anayasa'ya aykırılık gerekçesi somut olarak gösterilmediği için yöntemine uygun bulmayarak esasa girmeden reddetmiştir. Bu nedenle m. 76 yürürlüktedir ve icra mahkemeleri mal beyanında bulunmayan borçlu hakkında tazyik hapsi talebini bu maddeye göre incelemektedir.

Kanun metni değişmediğinden ödeme emrindeki ihtar, "mal beyanında bulunmaz veya hakikate aykırı beyanda bulunursa ayrıca hapisle cezalandırılacağı" ifadesini taşımaya devam eder. İhtarın gerçeğe aykırı beyana ilişkin kısmı m. 338 ile karşılığını korur. Hiç beyan vermemeye ilişkin kısım için ise kanunda kalan yaptırım m. 76'daki tazyik hapsidir; ihtardaki "cezalandırılacağı" ifadesi, iptal edilen m. 337/1'deki disiplin hapsini yeniden canlandırmaz.

Gerçeğe aykırı mal beyanı İİK m. 338 uyarınca ayrı bir suçtur

Hiç beyan vermemek ile gerçeğe aykırı beyan vermek, kanunda farklı yaptırımlara bağlanmıştır. İİK m. 338/1, bu Kanuna göre istenen beyanı gerçeğe aykırı surette yapan kimsenin alacaklının şikâyeti üzerine üç aydan bir yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılacağını öngörür. Burada öngörülen yaptırım bir tazyik ya da disiplin hapsi değil, adli nitelikte bir hapis cezasıdır; borçlu sonradan doğru beyanda bulunsa bile suç, gerçeğe aykırı beyanın verildiği anda tamamlanmış olur.

Madde, faili "kimse" olarak tanımlar ve "bu Kanuna göre istenen beyan" ifadesini kullanır. Hüküm yalnız borçlunun mal beyanıyla sınırlı değildir; İİK'nın beyan istediği öteki hâller de kapsama girer. Haciz ihbarnamesine gerçeğe aykırı cevap veren üçüncü kişi hakkında aynı maddenin işletilebileceği İİK m. 89 haciz ihbarnamesi rehberinde anlatılmıştır. Borçlunun beyanı bakımından ise en sık karşılaşılan görünüm, borçlunun mal varlığını olduğundan az göstermesidir.

Gerçeğe aykırılık nasıl ortaya çıkar

Gerçeğe aykırılık, beyanın verildiği tarihteki gerçek durumla beyan içeriğinin karşılaştırılmasıyla belirlenir. Borçlunun "taşınmazım yoktur" dediği tarihte adına tapuda kayıtlı bir taşınmaz bulunması, "gelirim yoktur" beyanına karşın düzenli sigortalı çalışmasının kayıtlarda görünmesi ya da bir şirketteki ortaklık payının hiç anılmaması tipik örneklerdir. İspat yükü şikâyetçi alacaklıdadır ve deliller beyan tarihine göre toplanmalıdır: tapu ve araç kayıtları, sigortalılık dökümü, ticaret sicili kayıtları, banka ve icra dosyası sorgu sonuçları.

Beyanın kapsamı da önem taşır. Kanun borçludan borcuna yetecek miktarı göstermesini istediğinden, borcu karşılayan bir malı doğru biçimde göstermiş borçlunun başka malları anmamış olması, gerçeğe aykırılık iddiasını aynı ağırlıkla taşımaz. Buna karşılık "başka malım yoktur" gibi bir ifadeyle beyan bütün mal varlığını yansıttığını iddia ediyorsa, gizlenen her mal bu iddiayı gerçeğe aykırı hâle getirir. Dosyalarda gördüğümüz kadarıyla gerçeğe aykırı beyan şikâyetleri çoğunlukla beyandan kısa süre önce ya da sonra gerçekleşen bir devir işlemi üzerinden kurulur; beyan tarihi ile devir tarihinin sıralaması bu tür dosyaların merkezinde yer alır.

Maddenin ikinci fıkrası bir suç değil, aciz vesikası sonrası tazyik düzenidir

M. 338'in ikinci fıkrası birinci fıkradaki suçtan ayrıdır; hakkında aciz vesikası alınmış borçlu için bir ödeme yükümlülüğü ve onu destekleyen bir tazyik hapsi düzeni kurar. Borçlunun asgari ücretin üstünde bir geçim sürdürdüğü, aciz vesikası hamili alacaklının alacağının aciz vesikasına bağlanmasından en geç beş yıl içinde yapacağı başvuru üzerine sabit olursa, icra mahkemesi asgari ücretin üstünde kalan gelirlerin dörtte birden az olmamak üzere bir kısmının her ay icra dairesine yatırılmasına karar verir. Bu yükümlülüğü yerine getirmeyen borçlu hakkında bir yıla kadar tazyik hapsine hükmolunur; borçlu borcun tamamını ya da o tarihe kadar yatırması gereken tutarı öderse tahliye edilir.

Fiil	Yaptırım	Niteliği	Dayanak
Mal beyanında bulunmamak	Beyanda bulununcaya kadar, bir defaya mahsus, en çok 3 ay	Tazyik hapsi	İİK m. 76
Gerçeğe aykırı beyanda bulunmak	3 aydan 1 yıla kadar	Hapis cezası	İİK m. 338/1
Sonradan kazanılan malı 7 gün içinde bildirmemek	10 gün; mal elden çıkarılmışsa 1 aya kadar	Disiplin hapsi	İİK m. 339
Aciz vesikası sonrası belirlenen tutarı yatırmamak	1 yıla kadar	Tazyik hapsi	İİK m. 338/2

Şikâyet ve tazyik talebi icra mahkemesine yapılır, süreler kanunda sayılıdır

Disiplin veya tazyik hapsine, İİK m. 346 uyarınca icra mahkemesi karar verir ve İİK'nın ceza hükümlerini içeren on altıncı babında yer alan suçlarla ilgili davalara da icra mahkemesinde bakılır. Uygulamada bu sıfatla çalışan mahkeme "icra ceza mahkemesi" olarak anılır. Bu işler diğer mahkemelerde görülen ceza davalarıyla birleştirilemez. Yetkili mahkeme, m. 348 uyarınca icra takibinin yapıldığı yerdeki icra mahkemesidir.

Şikâyet dilekçeyle ya da sözlü beyanla yapılır (m. 349). Mahkeme duruşma için hemen bir gün belirler, şikâyetçinin imzasını alır ve sanığa çağrı kâğıdı gönderir. İki taraf belirlenen gün ve saatte mahkemede hazır bulunmak ya da vekil göndermekle yükümlüdür. Şikâyetçi belirlenen zamanda gelmez ve vekil de göndermezse şikâyet hakkı düşer; bu kural, şikâyeti yapan alacaklının yargılamayı takip etmesini zorunlu kılar. Yargılamada Cumhuriyet savcısı hazır bulundurulmaz (m. 350) ve şikâyetçi, dilekçesinde gösterdiği delillerle bağlıdır (m. 351). Mahkeme tarafları ve delilleri dinledikten sonra en geç beş gün içinde kararını verir (m. 352).

Gerçeğe aykırı beyan suçu bakımından şikâyet süresi İİK m. 347'de düzenlenmiştir: şikâyet hakkı, fiilin öğrenildiği tarihten itibaren üç ay ve "her halde fiilin işlendiği tarihten itibaren bir yıl" geçmekle düşer. Üç aylık süre alacaklının gerçeğe aykırılığı öğrendiği tarihten, bir yıllık üst sınır ise beyanın verildiği tarihten işler. Beyandan on bir ay sonra gizlenen bir taşınmazı öğrenen alacaklının elinde, bir yıllık üst sınır nedeniyle üç ay değil yalnız bir ay kalır.

Bu süre, on altıncı babda düzenlenen fiillere ilişkindir. Beyan vermeyen borçluya uygulanan m. 76 ise Kanunun dördüncü babında, haciz yoluyla takibe ilişkin hükümler arasında yer alır ve kendi metninde bir talep süresi öngörmez. Zorlamanın amacı beyanı elde etmek olduğundan, alacaklının talebini takibin seyri içinde gecikmeden yapması bu amaçla uyumludur; uzun süre sonra yapılan talepte borçlunun o arada beyan vermiş olup olmadığı ilk araştırılacak husustur.

Kanun yolları iki ayrı rejime bağlıdır

Kanun yolları m. 353'te düzenlenir ve madde, tazyik ve disiplin hapsi kararlarıyla m. 338'deki suçtan verilen hükümleri ayrı kanun yollarına bağlar. Tazyik ve disiplin hapsine ilişkin kararlara karşı tebliğ tarihinden itibaren iki hafta içinde itiraz edilebilir. İtirazı, o yerde icra mahkemesinin birden fazla dairesi varsa numara olarak izleyen daire, tek daire varsa asliye ceza mahkemesi inceler; itiraz üzerine verilen karar kesindir. Bu süre 7499 sayılı Kanunla değiştirilmiştir; önceki metinde süre yedi gündü ve tefhimden de başlayabiliyordu. Gerçeğe aykırı beyan suçundan verilen hükümler hakkında ise m. 353/2 uyarınca Ceza Muhakemesi Kanunu'nun kanun yollarına ilişkin hükümleri uygulanır.

Borcun ödenmesi ve şikâyetten vazgeçme davayı düşürür, küçük alacaklarda tazyik uygulanmaz

Düşme sebeplerini sayan m. 354/1'e göre, bu babda yazılı ve takibi şikâyete bağlı suçlarda müşteki şikâyetinden vazgeçerse ya da borcun itfa edildiği sabit olursa dava ve bütün sonuçlarıyla birlikte ceza düşer. Gerçeğe aykırı beyan suçu alacaklının şikâyetine bağlı olduğundan bu hüküm m. 338/1 bakımından da uygulanır. Borcun ödenmesi yalnız yargılama sürerken değil, hüküm kurulduktan sonra da cezanın düşmesi sonucunu doğurur; m. 352/2 bu nedenle şikâyete bağlı suçlarda dava ve cezanın m. 354'teki sebeplerle düşeceğinin kararda belirtilmesini öngörür.

M. 76 bakımından borcun ödenmesinin etkisi, yaptırımın amacından okunur. M. 76'daki hapis beyanda bulununcaya kadar sürdüğünden, beyanın verilmesi tahliye için yeterlidir. Kanun, borcun ödenmesinin m. 76'daki tazyike etkisini ayrıca düzenlememiştir; kanaatimizce takip konusu alacak ödemeyle sona erdiğinden, mal beyanını elde etmeye yönelik zorlamanın amacı da ortadan kalkar. Disiplin hapsi öngören m. 339 ise borcun tamamen ödenmesi hâlinde cezanın düşeceğini açıkça düzenler.

İki sınır daha vardır. M. 354/3'e göre icra mahkemesinin bu bap hükümlerine göre verdiği tazyik veya disiplin hapsine ilişkin karar, kesinleştiği tarihten itibaren iki yıl geçtikten sonra yerine getirilmez. M. 354/4 ise nafaka alacaklarına ilişkin takipler hariç olmak üzere, alacak miktarı Asgari Ücret Tespit Komisyonunca her yıl belirlenen aylık en yüksek brüt asgari ücret tutarının altında kalan takiplerde kanunda öngörülen disiplin ve tazyik hapsinin uygulanmayacağını düzenler. 2026 için aylık brüt asgari ücret 33.030 TL'dir. Sınır her yıl asgari ücretle birlikte değiştiğinden, karşılaştırmada hangi yılın tutarının esas alınacağı kanunda ayrıca gösterilmemiştir ve dosyanın tarihlerine göre değerlendirilmelidir.

Bu fıkranın lafzı disiplin ve tazyik hapsiyle sınırlıdır. M. 76'daki tazyik hapsi ve m. 339'daki disiplin hapsi küçük alacak sınırının kapsamına girer; m. 338/1'deki hapis cezası ise fıkrada sayılmamıştır. Nafaka takiplerinde sınır uygulanmaz ve nafaka borcuna ilişkin ayrı tazyik hapsi düzeni nafaka borcunun icra takibi sayfasında anlatılmıştır.

Borçlu bir şirketse yaptırım, beyan yükümlülüğünü yerine getirmesi gereken temsilciye yönelir

Tüzel kişi borçlu bakımından mal beyanı, şirketin mal varlığına ilişkin olarak şirketi temsile yetkili organ tarafından verilir. Beyanın içeriği şirketin taşınmazları, araçları, banka hesapları, alacakları ve ticari gelirleridir; ortakların ya da yöneticilerin kişisel mal varlığı şirketin borcu için beyan edilmez. Yaptırımın kime uygulanacağı ise İİK m. 345'te düzenlenmiştir: bu Kanunda yazılı suçlar bir tüzel kişinin idare veya muamelelerinin yürütülmesi sırasında işlenmişse, ceza o tüzel kişinin müdürlerinden, temsilci ve vekillerinden, tasfiye memurlarından, yönetim kurulu başkan ve üyelerinden ya da denetçilerinden "fiili yapmış olan hakkında" hükmolunur.

Hükmün ağırlık noktası, temsil yetkisinin varlığı değil fiilin kim tarafından işlendiğidir. Birden fazla yöneticisi bulunan bir şirkette gerçeğe aykırı beyanı imzalayan ya da icra dairesine sözlü olarak veren kişi ile beyan sürecine hiç katılmamış öteki yöneticiler aynı konumda değildir. Şikâyet dilekçesinde beyan tarihinde şirketi kimin temsil ettiği ticaret sicili kayıtlarıyla gösterilmeli, beyanın kim tarafından verildiği icra dosyasındaki tutanak ve dilekçeyle ortaya konulmalıdır. Hiç beyan verilmemişse, tazyik talebinin yöneltileceği kişi de beyan yükümlülüğünü yerine getirmekle görevli temsilci olarak belirlenmelidir.

Ticaretini terk eden tacir için ayrı bir düzen vardır. İİK m. 337/a, m. 44'e göre mal beyanında bulunmayan, beyanında mevcudunu eksik gösteren, aktifinde yer almış malı ya da onun yerine geçen değeri haciz veya iflas sırasında göstermeyen ya da beyanından sonra bu mallar üzerinde tasarrufta bulunan borçlunun, zarar gören alacaklının şikâyeti üzerine üç aydan bir yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılacağını öngörür. Alacaklının zarar görmediğini ispat eden borçluya ceza verilmez. Bu hüküm haciz yoluyla takipteki mal beyanından ayrı bir yükümlülüğe dayanır; m. 337/1'in iptali m. 337/a'yı etkilememiştir.

Alacaklı için mal beyanı, sorgunun göremediği varlıklara açılan bir kapıdır

Alacaklı bakımından mal beyanı, hacze geçmenin ön şartı değildir. Haciz talebini düzenleyen m. 78/1'e göre, ödeme emrindeki süre geçtikten ve borçlu itiraz etmişse itirazı kaldırıldıktan sonra alacaklı, mal beyanını beklemeksizin haciz konmasını isteyebilir. Alacaklı dilerse haciz talebinde bulunmaksızın Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) üzerinden borçlunun mal, hak ve alacaklarını sorgulayabilir. Tapu, araç, sigortalılık ve banka kayıtlarına ilişkin sorgular bugün takibin olağan adımlarıdır.

Sorgunun kapsamı ise kayıtlı varlıklarla sınırlıdır. Borçlunun üçüncü kişilerdeki ticari alacakları, kayıt dışı kira geliri, bir başkası adına görünen ama borçlunun kullandığı bir varlık ya da devam eden bir davadan doğacak alacak, sorgu sonuçlarında çoğu zaman görünmez. Kanun borçluyu bu varlıkları bizzat açıklamaya zorlar ve açıklanan bir alacak, haciz ihbarnamesiyle üçüncü kişi nezdinde haczedilebilir. Borçlunun gösterdiği bir alacağın üçüncü kişi tarafından inkâr edilmesi de haciz ihbarnamesine itiraz sürecinde önemli bir delil olur.

Alacaklı bakımından tazyik talebi ile gerçeğe aykırı beyan şikâyeti arasındaki seçim, borçlunun tutumuna göre yapılır. Borçlu hiç beyanda bulunmamışsa yol m. 76'daki tazyik talebidir ve bu talebin amacı beyanı elde etmektir. Borçlu beyanda bulunmuş ama sorgu sonuçları beyanla çelişiyorsa yol m. 338/1'deki şikâyettir ve şikâyetin başarısı, beyan tarihindeki gerçek durumun kayıtlarla gösterilmesine bağlıdır. Her iki yol da alacağın tahsiline doğrudan hizmet etmez; tahsil haciz ve satış aşamasında gerçekleşir, ceza ve tazyik hükümleri borçluyu bu aşamaya katılmaya zorlar.

Ödeme emrini alan borçlunun ilk yedi günde vermesi gereken kararlar

Ödeme emri tebliğ edildiği gün başlayan süre, borçlunun üç ayrı kararı aynı anda vermesini gerektirir. Birincisi borca itiraz edip etmeyeceğidir; borcu ya da imzayı kabul etmeyen borçlu itirazını süresinde bildirmelidir ve itiraz, mal beyanı yükümlülüğünün o aşamada doğmasını önler. İkincisi borcu ödeyip ödemeyeceğidir; ödeme, takibi sona erdirir ve mal beyanı tartışmasını ortadan kaldırır. Üçüncüsü, itiraz etmeyen ve ödeme yapamayan borçlunun beyanını süresinde ve doğru biçimde vermesidir.

Beyan hazırlanırken her satırın beyan tarihindeki tapu, araç, banka ve sigortalılık kayıtlarıyla karşılaştırılması gerekir. "Malım yoktur" bildirimi kanunen geçerli bir beyandır, ancak gelir ve geçim kaynağı açıklanmadan bırakılmamalıdır. Bir ödeme önerisi, m. 74'ün beyandan beklediği unsurlardan biridir ve alacaklıyla icra dairesinde bir ödeme taahhüdüne varılmasının da zeminini hazırlar; böyle bir taahhüt verildiğinde ihlalin ayrı bir tazyik hapsi doğurduğu göz önünde tutulmalıdır.

Beyan verildikten sonra da borçlunun yükümlülüğü sürer. Yeni bir iş, miras ya da gelir artışı yedi gün içinde icra dairesine bildirilmelidir. Beyan tarihinden kısa süre önce ya da sonra yapılan devir işlemleri, gerçeğe aykırı beyan şikâyetlerinin en sık dayanağı olduğundan bu dönemde mal varlığına ilişkin tasarrufların belgelenmesi önem taşır. Alacaklı ise tazyik talebini ve gerçeğe aykırı beyan şikâyetini, m. 347'deki üç ay ve bir yıllık süreleri ile m. 354/4'teki asgari ücret sınırını gözeterek planlamalıdır. Yalova ve çevresinde yürütülen takiplerde icra mahkemesi önündeki usul aynıdır; bölgedeki icra işlerine ilişkin genel bilgiye Yalova'daki icra ve takip hizmetleri sayfasından ulaşılabilir.

Sık Sorulan Sorular

Mal beyanında bulunmayan borçlu hapis cezası alır mı?

Mal beyanında bulunmamayı disiplin hapsiyle karşılayan İİK m. 337/1, Anayasa Mahkemesinin 28 Şubat 2008 tarihli kararıyla iptal edilmiştir. Bugün bu fiile bağlanan yaptırım, alacaklının talebi üzerine icra mahkemesinin verdiği ve beyanda bulununcaya kadar süren tazyik hapsidir (İİK m. 76). Bu yaptırım bir defaya mahsus uygulanır ve üç ayı geçemez; ticaretini terk eden tacirin m. 44'e göre vermesi gereken beyana ilişkin m. 337/a'daki hapis cezası ise saklıdır.

Malı olmayan borçlu da mal beyanında bulunmak zorunda mıdır?

Malı olmayan borçlu da beyanda bulunmakla yükümlüdür; İİK m. 77 "malı olmadığını bildirmiş" borçludan söz ederek bu bildirimi de kanun anlamında bir beyan sayar. Gelir ve geçim kaynağı ile borcun nasıl ödenebileceği de açıklanmalıdır. Sonradan mal ya da gelir edinilirse yedi gün içinde icra dairesine bildirim yapılır.

Mal beyanı süresi geçtikten sonra beyan verilebilir mi?

Süre geçtikten sonra da beyan verilebilir ve kanunun tazyik hapsini "beyanda bulununcaya kadar" öngörmesi, geç verilen beyanın zorlamanın amacını karşıladığını gösterir. Hapis uygulanırken beyan verilirse borçlunun tahliyesi gerekir. Geç verilen beyanın da doğru olması gerekir; gerçeğe aykırı bir beyan, süresinde ya da geç verilmiş olmasından bağımsız olarak m. 338/1 kapsamına girer.

Gerçeğe aykırı mal beyanı için şikâyet ne zamana kadar yapılabilir?

Şikâyet hakkı, gerçeğe aykırılığın öğrenildiği tarihten itibaren üç ay ve her durumda beyanın verildiği tarihten itibaren bir yıl geçmekle düşer (İİK m. 347). İki süreden hangisi önce dolarsa şikâyet hakkı o tarihte sona erer. Şikâyet, takibin yapıldığı yerdeki icra mahkemesine dilekçeyle ya da sözlü olarak yapılır.

Borç ödenirse gerçeğe aykırı beyan davası düşer mi?

Borcun itfa edildiğinin sabit olması, şikâyete bağlı suçlarda dava ve bütün sonuçlarıyla birlikte cezayı düşürür (İİK m. 354/1). Alacaklının şikâyetinden vazgeçmesi de aynı sonucu doğurur. Bu sebepler hüküm kurulduktan sonra da etkilidir ve kararda belirtilir.

Takip tutarı düşükse tazyik hapsi istenebilir mi?

Alacak miktarı, her yıl belirlenen aylık en yüksek brüt asgari ücret tutarının altında kalan takiplerde İİK'daki disiplin ve tazyik hapsi uygulanmaz (m. 354/4). Nafaka alacaklarına ilişkin takipler bu sınırın dışındadır. Fıkra yalnız disiplin ve tazyik hapsini saydığından, gerçeğe aykırı beyan suçundaki hapis cezası bu sınırın lafzına girmez.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; her dosya kendi olgularıyla değerlendirilir.