İşkence Suçu İçin Belli Bir Amaç Gerekir mi? Basit Yaralanma ve Emirle Darp Sorunu

Bir aylık kelepçe ve darp dosyasında amaç değil süreklilik tartışıldı

Bir kamu görevlisinin uyguladığı darp, kasten yaralama ile işkence arasındaki çizginin neresine düşer? Uygulamada bu soru çoğu zaman iki ölçüt üzerinden tartışılır: failin belli bir amaçla (bilgi almak, cezalandırmak, sindirmek) hareket edip etmediği ve yaralanmanın ağırlığı. Yargıtay 8. Ceza Dairesinin kararı, iki ölçütü de belirleyici saymayan bir karardır. Başsavcılık itirazında dahi madde gerekçesine atıfla işkencenin belli bir amaçla işlenmesinin aranmadığı kabul edilmiş; Daire uyuşmazlığı amaç ya da yaralanmanın derecesi üzerinden değil, eylemin sistematik ve sürekli niteliği üzerinden çözmüştür.

Kararın ikinci değeri, emirle hareket eden alt rütbeli görevlinin durumunu netleştirmesidir. İşkence dosyalarında "emir aldım" savunması sık görülür; Daire bu savunmayı konusu suç olan emir ölçütüyle karşılamıştır. Büromuzun ceza dosyalarında gördüğü kadarıyla kötü muamele ile işkence arasındaki ceza farkı nedeniyle bu ayrım savunmanın odağını belirlemektedir. İşkence suçunda sistematiklik ölçütünü işleyen önceki karar zor kullanma sınırıyla ayrımı çizmişti; bu karar aynı ölçütü hiyerarşik yapı içinde işlenen fiile uygular.

Askerî birlikte katılan ranzaya kelepçelendi ve berber koltuğuna bağlandı

Katılan, askerlik görevi sırasında rütbeli üç sanık ile er olan beş sanığın eylemlerine maruz kaldığını ileri sürmüştür. Tüm aşamalarda tutarlı kalan anlatıma göre katılan defalarca darp edilmiş, yaklaşık bir ay boyunca ranzaya kelepçelenmiş, zaman zaman kalorifer borularına ya da berber koltuğuna bağlanarak sabaha kadar tutulmuş ve sürekli gözetim altında bırakılmıştır. Eylemleri gerçekleştiren rütbeli ve er sanıklar katılan tarafından açıkça teşhis edilmiş, şikâyet askerlik görevinin sona ermesinin ertesi günü yapılmıştır.

Tanık beyanları anlatımı desteklemektedir. Bir tanık katılanın vücudunda geniş morluklar bulunduğunu ve kalorifer borusuna kelepçelenmesini bizzat gördüğünü, işlemlerin rütbeli sanıklar tarafından yönlendirildiğini söylemiştir. Er olan sanıklardan biri, rütbeli sanığın emriyle ip getirip katılanı berber koltuğuna bağladığını; bir diğeri, rütbeli sanığın emriyle katılanı yaklaşık bir ay ranzaya kelepçelediğini ve rütbeli sanıkların katılanı sık sık dövdüğünü ifade etmiştir. Diğer sanıklar ise katılanın sık sık kaçmaya çalıştığını, uygun olmayan davranışlar sergilediğini ve bu sebeple zaman zaman terbiye edici davranışlarda bulunduklarını söyleyerek kısmi ikrarda bulunmuştur.

İlk derece mahkemesi rütbeli ve er sanıklar hakkında işkence suçundan mahkûmiyet, üç sanık hakkında beraat kararı vermiş; bölge adliye mahkemesi istinaf başvurularını esastan reddetmiş; Yargıtay 8. Ceza Dairesi hükümleri onamıştır. Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı bu onama kararına 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.308 uyarınca itiraz etmiştir.

Basit tıbbi müdahaleyle giderilen yaralanma işkencenin oluşmasına engel sayılmadı

Başsavcılık itirazı üç eksene dayanmaktaydı. Birincisi, katılan vekilinin beraat eden sanıklara ilişkin temyiz sebeplerinin incelenmediği; ikincisi, er sanıkların eylemlerinin sistematiklik taşımadığı için fiillerin 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu (TCK) m.232 kapsamında kötü muamele suçunu oluşturduğu; üçüncüsü, yaralanmaların basit tıbbi müdahaleyle giderilebilir nitelikte kaldığı. Daire her eksene ayrı cevap vermiştir.

Beraat eden üç sanık yönünden Daire, katılanın kendi anlatımında bu sanıklara ilişkin doğrudan ve fail belirten bir beyanı bulunmadığını, tanıkların da bu üç sanık hakkında görgüye dayalı beyan vermediğini saptamış; mahkûmiyet için gerekli olan her türlü şüpheden uzak, kesin ve inandırıcı delile ulaşılamadığı tespitinin dosya kapsamıyla uyumlu olduğunu belirtmiştir.

Suç vasfı yönünden Daire, eylemlerin rütbeli sanıklar tarafından sürekli ve sistematik biçimde yönlendirildiğini, bu emir ve talimatlar doğrultusunda er sanıklar tarafından kesintisiz şekilde icra edildiğini tespit etmiştir. Katılanın tutarlı anlatımı, tanık beyanları, tıbbi bulgular ve sanıkların kısmi ikrarları birlikte değerlendirildiğinde eylemlerin sürekli, aşağılayıcı ve hiyerarşik yapı içinde sistematik olarak icra edildiği sonucuna varılmıştır. Yaralanmanın niteliği konusunda Daire açık bir ilke koymuştur: basit tıbbi müdahaleyle giderilebilir yaralanmaların bulunması işkence suçunun oluşmasına engel değildir. Nitelikli yaralama hâlleri TCK m.95'te ayrıca düzenlenmiştir; TCK m.94 kapsamında işkence için nitelikli yaralama şartı bulunmamaktadır ve önemli olan mağdurun bedensel ve ruhsal bütünlüğüne yönelik sistematik ve sürekli ihlaldir.

Er sanıklara özgülenen itiraz konusunda Daire, dosya kapsamının er sanıkların rütbeli sanıkların talimatı üzerine hareket ettiğini gösterdiğini, ancak bu talimatların konusu suç olan emir niteliğinde olduğunu ve TCK m.24 gereği bu emirlerin yerine getirilemeyeceğini vurgulamıştır. Fiilleri bizzat icra eden erler doğrudan fail sıfatıyla sorumludur; yalnız erler yönünden kötü muamele vasfı isteyen itiraz, dosyadaki hiyerarşik örgüyü ve birlikte işlenen fiil yapısını karşılamamaktadır.

Başsavcılık itirazı reddedildi ve dosya Ceza Genel Kuruluna gönderildi

Daire, Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığının itirazını oy birliğiyle reddetmiş ve dosyayı 5271 sayılı Kanun m.308/3 uyarınca Ceza Genel Kuruluna gönderilmek üzere Başsavcılığa tevdi etmiştir. Karar mahkûm edilen sanıklar aleyhine, katılan lehinedir: işkence suçundan kurulan mahkûmiyet hükümleri Daire nezdinde korunmuş, kötü muameleye dönüştürme talebi kabul görmemiştir; beraat eden üç sanık yönünden ise beraat hükmü ayakta kalmıştır. Nihai söz Ceza Genel Kurulunundur; Genel Kurul itirazı kabul ederse vasıf yeniden tartışılacaktır.

Uygulamaya yansıması iki yönlüdür. Kamu görevlisinin uyguladığı şiddette yaralanma raporunun "basit tıbbi müdahale ile giderilebilir" demesi, fiili kendiliğinden kasten yaralama ya da kötü muamele düzeyine indirmemektedir. Emirle hareket eden alt rütbeli görevli ise, emrin konusunun açıkça suç oluşturduğu hâllerde, fiili bizzat icra ettiği ölçüde doğrudan fail olarak yargılanmaktadır. İşkence suçundan verilen cezanın koşullu salıverilme tarihi, verilen ceza ve suç türü üzerinden infaz hesaplama aracıyla hesaplanabilir.

Kışla ya da karakoldaki darpta süre, tekrar ve hiyerarşi kayıt altına alınmalıdır

Kamu görevlisinin şiddetine maruz kalan mağdur bakımından dosyanın ağırlık merkezi tek bir darp anı değil, eylemin zaman içindeki yayılımıdır. Darbın hangi tarihlerde, kaç kez ve kimlerin talimatıyla gerçekleştiği, kelepçeleme ya da bağlama gibi hürriyeti kısıtlayan eylemlerin süresi ve gözetim altında tutulma biçimi olabildiğince erken ve ayrıntılı biçimde beyana geçirilmelidir. Görgü tanıklarının kimliği ve hangi olaya tanık oldukları ayrı ayrı belirtilmeli; bu karardaki iki tanığın yalnızca ranzaya kelepçelenmiş bir asker gördüklerini söyleyip faili belirleyememesi, beraat eden üç sanık yönünden sonucu belirlemiştir.

Tıbbi belge yönünden, raporun basit tıbbi müdahale sınırında kalması işkence iddiasından vazgeçmeyi gerektirmemektedir; morlukların yaygınlığı ve yenilenmesi süreklilik iddiasını destekleyen olgulardır ve bu yönüyle rapora yansıtılması gerekir. Başvurunun zamanlaması da değerlendirilmektedir: Daire, katılanın askerlik görevinin bittiği günün ertesinde şikâyette bulunmasını anlatımın tutarlılığını destekleyen bir olgu olarak kaydetmiştir.

Sanık cephesinde ise emrin ifası savunmasının sınırı bilinmelidir. Yargıtay, konusu açıkça suç oluşturan emrin yerine getirilmesini sorumluluktan kurtaran bir neden olarak kabul etmemektedir; savunmanın ağırlık merkezi emir alındığına değil, fiile katılımın bulunmadığına ya da eylemin sistematiklik taşımadığına yöneltilmelidir. Ceza dosyasının bu yönüyle ceza yargılamasında avukat desteğiyle yürütülmesi, teşhis ve tanık beyanlarının aşamalar arasındaki tutarlılığının izlenmesini gerektirir.

İşkence ile kötü muamele ayrımında sık sorulan sorular

İşkence suçu için failin bilgi almak ya da cezalandırmak gibi bir amacı olması gerekir mi?

Bu kararda Başsavcılık dahi madde gerekçesine atıfla 5237 sayılı Kanun'da işkencenin belli bir amaçla işlenmesinin aranmadığını kabul etmiştir. Kamu görevlisinin herhangi bir sebeple ve fakat bilerek, sistematik biçimde insan onuruyla bağdaşmayan davranışları gerçekleştirmesi suçun oluşumu için yeterli sayılmaktadır; sanıkların "terbiye etme" açıklaması vasfı değiştirmemiştir.

Yaralanma raporu basit tıbbi müdahale diyorsa eylem yine de işkence sayılabilir mi?

Daire, basit tıbbi müdahaleyle giderilebilir yaralanmaların bulunmasının işkence suçunun oluşmasına engel olmadığını açıkça belirtmiştir. Nitelikli yaralama sonuçları TCK m.95'te ağırlaştırıcı hâl olarak ayrıca düzenlenmiştir; temel suç için ölçü yaralanmanın derecesi değil, bedensel ve ruhsal bütünlüğe yönelik sistematik ve sürekli ihlaldir.

Üstünün emriyle darp eden er de işkenceden sorumlu olur mu?

Fiili bizzat icra eden er, emirle hareket etmiş olsa dahi doğrudan fail sıfatıyla sorumlu tutulmaktadır. Daire, talimatların konusu suç olan emir niteliğinde olduğunu ve TCK m.24 gereği bu emirlerin yerine getirilemeyeceğini vurgulamış; yalnız erler yönünden kötü muamele vasfı isteyen itirazı hiyerarşik yapı içinde birlikte işlenen fiil yapısıyla bağdaşmadığı için reddetmiştir.

Daire itirazı reddettiğine göre karar kesinleşti mi?

Başsavcılık itirazının Daire tarafından reddi dosyayı kapatmamaktadır. 5271 sayılı Kanun m.308/3 uyarınca dosya Ceza Genel Kuruluna gönderilmiştir; suç vasfına ilişkin son değerlendirme Genel Kurula aittir ve Genel Kurulun itirazı kabul etmesi hâlinde onama kararı yeniden ele alınacaktır.