Ücretin her ayın beşinde yatırıldığı bir işyerinde 5 Mart'ta ödenmesi gereken maaş, ayın yirmi beşine gelindiğinde hâlâ yatmamıştır. İşveren "bu ay sıkışığız, ödeyeceğiz" demekle yetinmekte, işçi ise kirasını ve faturalarını öderken işe gelmeye devam edip etmeyeceğini düşünmektedir. Masaya en sık gelen soru da bu noktada sorulur: "Maaşım yatmadıysa işe gitmesem devamsızlıktan çıkarılır mıyım?" İş Kanunu bu soruya, sözleşmeyi bitirmeden kullanılabilen ve çoğu zaman bilinmeyen bir hakla cevap verir.
4857 sayılı İş Kanunu m. 34, ücreti ödeme gününden itibaren yirmi gün içinde ödenmeyen işçiye iş görme borcunu yerine getirmekten kaçınma hakkı tanır. Aynı madde, bu nedenle çalışmayan işçinin sözleşmesinin feshedilemeyeceğini, yerine yeni işçi alınamayacağını ve gecikmiş ücrete mevduata uygulanan en yüksek faizin işleyeceğini de düzenler. Hak, haklı nedenle fesihten farklı olarak iş ilişkisini sürdürür; işçi hem işini hem de kıdemini korurken ücretini talep eder.
Yirmi günlük süre ödeme gününden işler, ayın sonundan değil
Maddenin ilk cümlesi şöyledir: "Ücreti ödeme gününden itibaren yirmi gün içinde mücbir bir neden dışında ödenmeyen işçi, iş görme borcunu yerine getirmekten kaçınabilir." Sürenin başlangıcı ücret döneminin bittiği gün değil, ücretin ödenmesi gereken gündür. Ödeme günü iş sözleşmesinde, toplu iş sözleşmesinde ya da işyerinde yerleşmiş uygulamada belirlenir; İş K. m. 32 de ücretin en geç ayda bir ödenmesini emreder ve sözleşmeyle bu sürenin bir haftaya kadar indirilebileceğini kabul eder.
Süre, Türk Borçlar Kanunu m. 92 uyarınca başlangıç günü hesaba katılmadan sayılır. Ödeme günü 5 Mart olan bir işyerinde yirmi gün 25 Mart günü sona erer; ücret o güne kadar ödenmemişse işçi 26 Mart'tan itibaren iş görmekten kaçınabilir. Sözleşmede ya da uygulamada ödeme günü gösterilmemişse, en geç ayda bir ödeme kuralı karşısında aylık ücret döneminin sonunun esas alınması beklenir. Bu günü gösteren belgenin (iş sözleşmesi, bordro, geçmiş aylara ait banka hareketleri) dosyada hazır tutulması gerekir; sürenin başladığı gün tartışılırsa hakkın doğup doğmadığı da tartışmalı hâle gelir.
Mücbir neden işverenin nakit sıkışıklığı değildir
Kanun hakkı yalnız "mücbir bir neden dışında" ödenmeyen ücrete bağlar. Mücbir neden, borçlunun faaliyet alanı dışında kalan, önceden görülemeyen ve karşı konulamayan dış olaydır: deprem, sel, yangın ya da idarenin işyerini kapatan genel bir kararı bu niteliktedir. İşverenin müşterisinden tahsilat yapamaması, kredi kullanamaması ya da piyasa daralması işletme riskinin parçasıdır ve kural olarak mücbir neden kavramına girmez. Ücret borcu bir para borcudur; para borçlarında ödeme güçlüğü, borçluyu temerrütten kurtaran bir sebep olarak kabul edilmez.
Mücbir neden, İş K. m. 24/III ve m. 40'taki "zorlayıcı sebep" düzenlemesinden ayrı tutulmalıdır. İşyerinde bir haftadan fazla süreyle işin durmasını gerektiren zorlayıcı bir sebep ortaya çıkarsa işçi sözleşmeyi feshedebilir; bekleme süresinin ilk haftasında ise her gün için yarım ücret ödenir. Bu iki hüküm işin durması hâlini düzenler; m. 34 ise iş sürerken ücretin ödenmemesini konu edinir.
Kısmi ödeme ve eksik ödeme hâli
Maddenin lafzı "ücreti ödenmeyen" işçiden söz eder ve kısmi ödemeyi ayrıca düzenlemez. Doktrinde ağırlıklı görüş, ücretin önemsiz sayılamayacak bir kısmının ödenmemesi hâlinde de kaçınma hakkının doğduğu yönündedir; aksi kabul, işverene ücretin büyük bölümünü ödeyip küçük bir kısmını sürekli geciktirme imkânı verir. Birkaç liralık bir hesap farkı ya da yuvarlama hatası için işin bırakılması ise Türk Medeni Kanunu m. 2'deki dürüstlük kuralı ile sınırlanır. Uygulamada sık karşılaştığımız tablo, ücretin "avans" adı altında parça parça yatırılması ve ay sonunda hangi ayın ne kadarının ödendiğinin belirsiz kalmasıdır; bu durumda her ödemenin hangi döneme ait olduğu banka açıklamalarından ve bordrolardan ayrı ayrı çıkarılmalıdır.
Hangi ödemenin ücret sayıldığı sorusu da süreyi etkiler. Kanunun 32. maddesi genel anlamda ücreti bir iş karşılığında işveren ya da üçüncü kişiler tarafından sağlanan ve para ile ödenen tutar olarak tanımlar. Asıl ücretin yanında düzenli ödenen prim ve ikramiyelerin de ücretin parçası sayılıp sayılmayacağı, ödemenin sözleşmedeki dayanağına ve süreklilik kazanıp kazanmadığına göre değerlendirilir. Fazla çalışma ücreti gibi tutarı tartışmalı kalemlerde kaçınma hakkına dayanmadan önce alacağın varlığı ve miktarı belgelerle ortaya konulmalıdır; fazla çalışmanın ispatı ve hesabı fazla mesai alacağının dava süreci yazısında ayrıntılı olarak ele alınmıştır.
Kaçınma bir haktır, devamsızlık değildir
Maddenin ikinci fıkrası koruyucu çekirdektir: "Bu işçilerin bu nedenle iş akitleri çalışmadıkları için feshedilemez ve yerine yeni işçi alınamaz, bu işler başkalarına yaptırılamaz." Kanun koyucu kaçınmayı sözleşmeye aykırı bir davranış olarak değil, işverenin kendi borcunu yerine getirmemesine karşı tanınmış meşru bir savunma olarak düzenlemiştir. Türk Borçlar Kanunu m. 97'deki ödemezlik def'inin iş hukukundaki özel görünümü olarak da nitelendirilen bu hak, karşılıklı borç doğuran sözleşmede kendi edimini ifa etmeyen tarafın karşı edimi isteyemeyeceği düşüncesine dayanır.
Bunun doğrudan sonucu, kaçınma günlerinin İş K. m. 25/II-g anlamında devamsızlık sayılamamasıdır. İşverenin bu günlere dayanarak "izinsiz ve mazeretsiz ardı ardına iki iş günü işe gelmedi" gerekçesiyle yaptığı fesih, haklı nedene dayanmaz. Böyle bir fesihte işçinin, şartları varsa, kıdem ve ihbar tazminatı hakkı doğar; iş güvencesi kapsamındaki işçi bakımından fesih aynı zamanda geçerli nedenden yoksundur ve işe iade davası yolu açılır.
Koruma, kaçınmanın gerçekten m. 34'e dayanmasına bağlıdır. Yirmi günlük süre dolmadan işi bırakan ya da ücret ödendikten sonra işe dönmeyen işçi bakımından devamsızlık tartışması yeniden doğar. Ücret ödendiğinde iş görme borcu kendiliğinden canlanır; işçinin makul bir süre içinde işbaşı yapması beklenir.
Kaçınmanın işverene bildirilmesi ve belgelenmesi
Kanun kaçınma için bir şekil şartı öngörmez; ispat açısından ise yazılı bildirim belirleyicidir. Uygulamada en sık karşılaştığımız hata, işçinin kaçınma niyetini yalnız sözlü olarak söyleyip işe gelmemesi, işverenin de aynı günlerde devamsızlık tutanakları düzenlemesidir. Davada tutanaklar dosyada, işçinin beyanı ise yalnız tanık anlatımında kalır. Bildirim noter ihtarnamesi, kayıtlı elektronik posta ya da en azından işverenin kurumsal e-posta adresine gönderilmiş ve okunduğu tespit edilebilen bir iletiyle yapılmalıdır.
Bildirimin içeriği kısa ve somut tutulmalıdır:
- ödenmeyen ücretin hangi aya ait olduğu ve tutarı,
- ücretin ödeme günü ve bu günün dayanağı (sözleşme, bordro, önceki ödemeler),
- yirmi günlük sürenin dolduğu tarih,
- İş K. m. 34'e dayanılarak hangi tarihten itibaren iş görmekten kaçınıldığı,
- ücret ödendiğinde işbaşı yapılacağı ve gecikme faizinin talep edildiği.
Son maddedeki işbaşı beyanı belirleyicidir: bildirimin, işin bırakıldığını değil, ödeme yapılınca çalışmaya devam edileceğini açıkça göstermesi, kaçınmanın istifa ya da işi terk olarak yorumlanmasının önüne geçer.
Kaçınılan günlerin ücreti tartışmalıdır
İşçinin çalışmadığı günler için ücrete hak kazanıp kazanmadığı konusunda görüş ayrılığı vardır. Bir görüş, ödemezlik def'inin karşı edimi askıya aldığını, çalışılmayan süre için ücret doğmayacağını savunur. Diğer görüş ise işin görülememesinin işverenin kendi temerrüdünden kaynaklandığını, TBK m. 408 uyarınca işçinin bu süre için de ücret isteyebileceğini kabul eder. Kaçınma süresinin ücreti talep edilecekse bu kalem dava dilekçesinde ayrı gösterilmeli ve dayanağı açıkça yazılmalıdır; asıl gecikmiş ücretin talebi ise bu tartışmadan bağımsızdır.
Kaçınma hakkı İş Kanunu kapsamındaki her iş sözleşmesinde kullanılabilir
Madde 34, İş Kanunu'na tabi bütün iş ilişkilerinde uygulanır; sözleşmenin belirli ya da belirsiz süreli, tam ya da kısmi süreli olması sonucu değiştirmez. Deneme süresindeki işçi de ücretini gününde alamazsa aynı hakka sahiptir; deneme süresinde tarafların bildirimsiz fesih imkânı bulunsa da işverenin bu imkânı kaçınmaya tepki olarak kullanması, m. 34/2'deki yasağın dolanılması niteliği taşıyabilir. Çağrı üzerine çalışma ve uzaktan çalışma gibi özel sözleşme türlerinde de ödeme günü ve yirmi günlük süre aynı biçimde hesaplanır.
İş K. m. 4 bazı iş ve iş ilişkilerini kapsam dışında bırakır: deniz ve hava taşıma işleri, elli ve daha az işçi çalıştırılan tarım ve orman işyerleri, ev hizmetleri, çıraklar, sporcular ve esnaf tanımına uyan üç kişinin çalıştığı işyerleri bunlardandır. Bu ilişkilerde m. 34 doğrudan uygulanmaz; deniz iş ve basın iş ilişkileri kendi özel kanunlarına tabidir. Kapsam dışındaki işçi ise Türk Borçlar Kanunu'nun hizmet sözleşmesi hükümlerine ve m. 97'deki ödemezlik def'ine dayanabilir; bu durumda yirmi günlük bekleme süresi ve m. 34/2'deki açık fesih yasağı bulunmadığından, kaçınmanın ölçülü kullanılıp kullanılmadığı dürüstlük kuralı çerçevesinde değerlendirilir.
Alt işveren işçisinin ücreti ve asıl işverenin sorumluluğu
Taşeron olarak da bilinen alt işveren yanında çalışan işçi, ücretini ödemeyen alt işverene karşı kaçınma hakkını kullanabilir. Asıl işveren, İş K. m. 2 uyarınca alt işverenin işçilerine karşı o işyeriyle ilgili yükümlülüklerinden alt işverenle birlikte müteselsilen sorumludur. Asıl işverene ayrıca m. 36, alt işverenin işçilerinin ücretlerinin ödenip ödenmediğini işçinin başvurusu üzerine ya da aylık olarak kendiliğinden kontrol etme ve ödenmeyen ücretleri hak edişten keserek işçinin banka hesabına yatırma yükümlülüğü yükler.
Bu düzenleme alt işveren işçisi için pratik bir yol açar: kaçınma bildiriminin bir örneğinin asıl işverene de gönderilmesi, asıl işverenin m. 36'daki kontrol ve kesinti yükümlülüğünü harekete geçirebilir. Kamu kurumlarında yürütülen yapım ve onarım işlerinde de idarenin, ücreti ödenmeyen işçinin başvurusu üzerine müteahhidin hak edişinden ücreti ödeme yükümlülüğü bulunur. Başvurunun yazılı yapılması ve hangi dönem ücretinin ödenmediğinin açıkça gösterilmesi gerekir.
İşçilerin birlikte işi bırakması grev sayılmaz
Maddenin ilk fıkrasındaki ikinci cümle, kaçınmanın toplu bir görünüm kazanmasını özel olarak düzenler: işçilerin "kişisel kararlarına dayanarak iş görme borcunu yerine getirmemeleri sayısal olarak toplu bir nitelik kazansa dahi grev olarak nitelendirilemez." Ücretlerin birkaç aydır ödenmediği bir işyerinde çalışanların büyük bölümünün aynı gün işi bırakması, bu nedenle 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu'ndaki grev usulüne tabi değildir; grev oylaması, arabuluculuk aşaması ya da yasal grev kararı aranmaz.
Korumanın sınırı da aynı cümlede çizilmiştir: "kişisel kararlarına dayanarak". Her işçi kendi ücretinin ödenmemesi nedeniyle kendi adına kaçınma hakkını kullanır. Eylem ücret dışı taleplere genişlerse (ücret zammı, çalışma koşullarının değiştirilmesi, başka bir işçinin işe dönmesi gibi) ya da işyerinin işgali, iş yavaşlatma, işyerinde oturma biçimine bürünürse m. 34'ün sağladığı korumanın dışına çıkma ihtimali doğar. Kanun yalnız iş görme borcunun yerine getirilmemesini korur; işyerine giriş çıkışın engellenmesi bu hakkın kapsamında değildir. Toplu kaçınmada her işçinin kendi bildirimini yapması ve bildirimde yalnız ödenmeyen ücrete dayanması, eylemin niteliğine ilişkin tartışmayı baştan daraltır.
Gecikmiş ücrete mevduata uygulanan en yüksek faiz işler
Maddenin ilk fıkrasının son cümlesi, gecikmenin bedelini belirler: "Gününde ödenmeyen ücretler için mevduata uygulanan en yüksek faiz oranı uygulanır." Bu faiz, 3095 sayılı Kanun'daki yasal faizden ayrı bir faiz türüdür; bankaların ilgili dönemde mevduata uyguladığı en yüksek oran esas alınır. Faiz hakkı kaçınma hakkının kullanılmasına bağlı değildir; ücretini gününde alamayan ve çalışmaya devam eden işçi de aynı faizi isteyebilir.
Faizin başlangıcı temerrüde bağlıdır. Ödeme günü belli olan aylık ücret, TBK m. 117/2 uyarınca belirli vadeli bir borçtur ve vade gününün geçmesiyle borçlu ihtara gerek olmadan temerrüde düşer. Tutarı ve vadesi tartışmalı kalemlerde ise temerrüt tarihi ihtarname ya da dava tarihiyle belirlenebilir; bu nedenle ihtarnamede faiz türünün ve başlangıç tarihinin açıkça yazılması gerekir. Mahkeme taleple bağlıdır (HMK m. 26): dava dilekçesinde yalnız "yasal faiz" istenmişse, mevduata uygulanan en yüksek faize hükmedilmez.
Benzer bir faiz kuralı kıdem tazminatında da yer alır. 1475 sayılı İş Kanunu'nun yürürlükte kalan m. 14 hükmü, kıdem tazminatının ödenmesinde gecikme hâlinde gecikilen süre için mevduata uygulanan en yüksek faizin ödeneceğini öngörür. İhbar tazminatı ise tazminat niteliğinde olduğundan farklı bir faiz rejimine tabidir. Her alacak kalemi için faiz türü ve başlangıcı dava dilekçesinde ayrı satırda gösterilmelidir; tek bir faiz talebinin tüm kalemlere uygulanması, hesapta ciddi farklara yol açabilir. Kıdem tazminatının tutarı kıdem tazminatı hesaplama aracıyla hesaplanabilir.
İdari para cezası ayrı bir yaptırımdır
Ödenmeyen ücretin bir de kamu hukuku yüzü vardır. Kanunun 102. maddesinin (a) bendi, ücret ödemelerini süresi içinde kasten ödemeyen ya da eksik ödeyen, asgari ücreti ödemeyen veya ödemeyi zorunlu tutulduğu hâlde banka hesabına yapmayan işveren ve işveren vekiline, bu durumdaki her işçi ve her ay için idari para cezası öngörür. Cezanın tutarı her yıl yeniden değerleme oranıyla güncellenir; ceza işçiye ödenmez, işçinin alacağını da ortadan kaldırmaz. İşçinin Çalışma ve İş Kurumu il müdürlüğüne ya da iş müfettişliğine şikâyeti, bu sürecin başlamasını sağlayabilir.
İşveren ödeme güçlüğüne düşmüşse Ücret Garanti Fonu
Ücretin ödenmemesinin sebebi işverenin geçici darlığı değil gerçek bir ödeme güçlüğü ise kaçınma hakkı sınırlı bir etki doğurur; ödeme yapabilecek bir borçlu kalmamış olabilir. Bu hâl için 4447 sayılı Kanun'un ek 1. maddesi, İşsizlik Sigortası Fonu içinde ayrı bir Ücret Garanti Fonu öngörür. Fon, işverenin konkordato ilan etmesi, hakkında aciz vesikası alınması ya da iflası nedeniyle ödeme güçlüğüne düştüğü hâllerde işçinin iş ilişkisinden kaynaklanan üç aylık ödenmeyen ücret alacağını karşılar.
Fondan ödeme, işçinin işverenin ödeme güçlüğüne düşmesinden önceki son bir yıl içinde aynı işyerinde çalışmış olması şartına bağlıdır. Fon ödemesi temel ücret üzerinden yapılır ve sosyal güvenlik mevzuatındaki prime esas kazanç üst sınırını aşamaz; fazla çalışma, prim ya da ikramiye gibi ekler kural olarak bu güvencenin dışında kalır. Fondan karşılanmayan kısım için işçinin iflas ya da konkordato masasına alacak kaydettirmesi gerekir; İcra ve İflas Kanunu'ndaki sıra cetvelinde işçi alacakları birinci sırada yer alır.
Ödemenin yapıldığını ispat yükü işverendedir
Borcun ifa edildiğini ispat etmek borçluya düşer. Ücret uyuşmazlıklarında işçi iş ilişkisinin varlığını ve ücretin tutarını, işveren ise ücretin ödendiğini ispatlar. Bu dağılım, kaçınma hakkının kullanıldığı dosyalarda belirleyici olur: işveren "ücret elden ödendi" savunmasında bulunuyorsa, ödemeyi gösteren imzalı belgeyi sunması gerekir.
Ödeme biçimi de kanunla sınırlanmıştır: m. 32/2 ücretin Türk parası ile işyerinde ya da özel olarak açılan bir banka hesabına ödeneceğini düzenler; belli sayının üzerinde işçi çalıştıran işverenler bakımından banka yoluyla ödeme yönetmelikle zorunlu tutulmuştur. Bu zorunluluğa tabi işveren, ücreti banka hesabı dışında ödeyemez. Elden ödeme savunması bu nedenle banka zorunluluğu bulunan işyerlerinde ayrıca güç bir savunmadır; banka kayıtlarının dava sürecinde ilgili bankadan getirtilmesi istenebilir.
İşverenin m. 37 uyarınca ücret hesap pusulası vermesi de zorunludur; pusulada ödeme günü, dönem, eklemeler ve kesintiler ayrı ayrı gösterilir. Yargıtay uygulamasında işçinin imzasını taşıyan bordrolar, ihtirazi kayıt (çekince notu) bulunmadıkça içeriğindeki ödemeler bakımından kuvvetli delil kabul edilmektedir. Ücreti eksik ya da geç ödenen işçinin bordroyu "ücretim eksik ödenmiştir" gibi bir çekinceyle imzalaması, sonraki ispat tartışmasının yönünü değiştirebilir. Banka açıklamasında "avans", "harcırah" ya da "borç" yazan ödemelerin ücret olup olmadığı da sık rastlanan bir uyuşmazlık konusudur; açıklamayı yazan işverenin bu ödemenin niteliğini de ispatlaması gerekir.
Bono, kupon ya da mal verilerek ücret ödenemez
Ödeme aracı da m. 32 ile sınırlanmıştır: emre yazılı senetle (bono ile), kuponla, ülkede geçerli parayı temsil ettiği iddia olunan bir senetle ya da başka herhangi bir şekilde ücret ödemesi yapılamaz. Nakit sıkışıklığı yaşayan işverenin ücret yerine ileri tarihli senet, alışveriş çeki ya da işletmenin ürettiği mal vermesi bu nedenle ücret borcunu ifa etmez. İşçinin bu tür bir değeri kabul etmesi, ücretin ödendiği anlamına gelmez; senedin tahsil edilmesi hâlinde tahsil edilen tutar mahsup edilir, tahsil edilemeyen kısım için ücret alacağı ve gecikme faizi devam eder.
Aynı madde meyhane ve benzeri eğlence yerlerinde ve perakende mal satan dükkân ve mağazalarda, buralarda çalışanlar hariç, ücret ödemesi yapılmasını da yasaklar. Hüküm eski bir uygulamanın, işçinin ücretini işverenin anlaşmalı olduğu bir dükkânda harcamaya yöneltilmesinin önüne geçmek için konmuştur. Ücretin işçinin serbestçe kullanabileceği biçimde, Türk parası ile ve eksiksiz ödenmesi, m. 34'teki yirmi günlük sürenin işleyip işlemediğini belirleyen ölçüttür.
Kaçınma ile haklı nedenle fesih arasındaki seçim, işçinin ilişkiyi sürdürmek isteyip istemediğine bağlıdır
Ödenmeyen ücret işçiye iki ayrı yol açar. Kanunun 24. maddesinin II-e bendi, işveren tarafından işçinin ücreti kanun hükümlerine ya da sözleşme şartlarına uygun olarak hesap edilmez veya ödenmezse işçiye sözleşmeyi bildirim süresini beklemeden feshetme hakkı verir. M. 34 ise sözleşmeyi sürdürerek iş görmeyi askıya alır. İki yol birbirini dışlamaz: kaçınma hakkını kullanan işçi, ücret yine ödenmezse daha sonra haklı nedenle fesih yoluna da gidebilir. Haklı nedenle feshin şartları ve fesih bildiriminin yazımı haklı nedenle fesih sayfasında ayrıca anlatılmıştır.
| Ölçüt | İş görmekten kaçınma (m. 34) | Haklı nedenle fesih (m. 24/II-e) |
|---|---|---|
| Sözleşmenin durumu | Devam eder; SGK kaydı ve kıdem sürer | Fesih bildiriminin ulaşmasıyla sona erer |
| Bekleme şartı | Ödeme gününden itibaren 20 gün | Kanunda gün şartı yok; ücretin ödenmemesi yeterlidir |
| İşverenin feshi | Kaçınma nedeniyle fesih yasak (m. 34/2) | Uygulanmaz |
| Kıdem tazminatı | Doğmaz; ilişki sürer | En az bir yıllık kıdemde doğar (1475 s.K. m. 14) |
| İhbar tazminatı | Gündemde değil | Fesheden işçi talep edemez |
| Gecikme faizi | Mevduata uygulanan en yüksek faiz | Ücret alacağı için aynı faiz; kalemlere göre ayrışır |
| Uygun olduğu durum | Gecikme geçici görünüyor, işçi işini korumak istiyor | Ödemeler süreklilik gösteren biçimde aksıyor, ilişki sürdürülmek istenmiyor |
Haklı nedenle fesihte İş K. m. 26'daki altı iş günü ve bir yıllık hak düşürücü süreler gündeme gelir. Ödenmeyen ücret her ay yenilenen ve devam eden bir ihlal olduğundan, Yargıtay uygulamasında ücret ödenmedikçe altı iş günlük sürenin işlemediği kabul edilmektedir. Sürekli geç ödeme de, ücret her ay sonunda ödense bile, yerleşik içtihatta haklı fesih sebebi olarak değerlendirilmektedir.
Seçimi belirleyen soru hukuki olduğu kadar pratiktir. İşverenin ödeme güçlüğü geçici görünüyorsa ve işçi kıdemini, iş güvencesini ve işyerindeki konumunu korumak istiyorsa kaçınma hakkı, sözleşmeyi sürdürerek ücretin ödenmesini sağlamaya yönelik kanuni yoldur. Aylardır ödeme aksıyor, işletmenin kapanma işaretleri görülüyor ya da işçi başka bir işe geçmeyi planlıyorsa haklı nedenle fesih ve kıdem tazminatı talebi daha uygun bir yol olabilir. İşçinin haklı nedenle feshi, 4447 sayılı İşsizlik Sigortası Kanunu m. 51 uyarınca işsizlik ödeneğine hak kazandıran hâller arasındadır; madde mülga 1475 sayılı Kanun'un m. 16'sına atıf yapar ve bu atıf bugün İş K. m. 24 karşılığında uygulanır. Kuruma süresi içinde şahsen başvurma ve prim ödeme şartları ayrıca aranır.
Ücret alacağı için arabuluculuk ve beş yıllık zamanaşımı
Kaçınma hakkı ücreti kendiliğinden tahsil ettirmez; ödenmeyen ücret yine bir alacak olarak takip edilir. 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m. 3 uyarınca kanuna, bireysel ya da toplu iş sözleşmesine dayanan işçi alacağı ve tazminatı için dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır. Arabuluculuk görüşmesinde gecikmiş ücretin yanında faizin de anlaşma konusu yapılması gerekir; anlaşma tutanağında faizden söz edilmemesi, faiz alacağının ayrıca istenip istenemeyeceği tartışmasını doğurur. Zorunlu arabuluculuk süreci ve tarafların ücret yükümlülükleri arabuluculuk sayfasında ele alınmıştır.
Zamanaşımı ise İş K. m. 32'nin son fıkrasında düzenlenmiştir: "Ücret alacaklarında zamanaşımı süresi beş yıldır" Süre, her aylık ücret için o ücretin muaccel olduğu, yani ödenmesi gereken günden itibaren ayrı ayrı işler. Beş yıl uzun görünse de birikmiş aylarda en eski ay her yeni ayla birlikte zamanaşımına yaklaşır; arabuluculuk başvurusu ve dava tarihleri bu açıdan planlanmalıdır. Alacak türlerine göre zamanaşımı sürelerinin karşılaştırması ve kesilme sebepleri alacak zamanaşımı süreleri yazısında yer almaktadır.
Kaçınma süresince işverenin m. 34/2'deki yasağa aykırı davranması, yani işçinin işini başka birine yaptırması ya da yerine yeni işçi alması da delil olarak değer taşır. Bu durum, işverenin işçiyi fiilen işten uzaklaştırdığını ve sözleşmeyi sona erdirme iradesini gösterebilir. İşyerine yeni alınan kişinin işe giriş bildirgesi, sosyal güvenlik kayıtlarından ve tanık anlatımlarından tespit edilebilir.
Sık Sorulan Sorular
Maaş ödenmezse işçi hemen çalışmayı bırakabilir mi?
Bu koruma, ücretin ödeme gününden itibaren yirmi gün içinde ödenmemesi şartına bağlıdır. Süre dolmadan işin bırakılması bu korumadan yararlanmaz ve işverenin devamsızlık gerekçesine konu olabilir. Yirmi gün beklemeden sözleşmeyi bitirmek isteyen işçi için m. 24/II-e'deki haklı nedenle fesih yolu açıktır; bu yolda kanun ayrıca bir bekleme süresi öngörmez.
Kaçınma süresince sigorta primleri yatar mı?
Sözleşme kaçınma süresince sona ermez, işçinin sigortalılığı da devam eder. Çalışılmayan günlerin bildirimi ise işverenin kaçınma süresine ilişkin ücret yükümlülüğüne bağlı olarak tartışma konusu olabilir. İşverenin bu günleri "devamsız" ya da "ücretsiz izin" koduyla bildirmesi, ileride hizmet tespiti ve ücret talebinde ayrıca itiraz edilmesi gereken bir kayıt oluşturur.
Ücretin bir kısmı ödenmişse kaçınma hakkı doğar mı?
Kanun kısmi ödemeyi ayrıca düzenlemediğinden cevap ödenmeyen kısmın büyüklüğüne göre değişir. Doktrinde ağırlıklı görüş, önemsiz sayılamayacak bir kısmın ödenmemesi hâlinde de hakkın kullanılabileceği yönündedir. Cüzi bir hesap farkında işin bırakılması dürüstlük kuralı ile sınırlanır ve önce farkın yazılı olarak işverene bildirilmesi daha sağlıklı bir yoldur.
İşveren kaçınma süresinde işçiyi işten çıkarırsa ne olur?
Kaçınma nedeniyle yapılan fesih m. 34/2'deki açık yasağa aykırıdır ve haklı nedene dayanmaz. İşçi, şartları varsa kıdem ve ihbar tazminatı ile ödenmeyen ücreti ve faizini talep edebilir. Güvence kapsamındaki işçi için fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurularak işe iade yolu da kullanılabilir.
Gecikme faizi için dava açmak gerekir mi?
Faiz, ücret ödenirken işverenden ihtarname ya da arabuluculuk görüşmesi yoluyla da istenebilir. İşveren ücreti ödeyip faizi ödemezse faiz alacağı ayrı bir alacak olarak takip edilir ve dava öncesinde yine arabuluculuk şartı aranır. Faizsiz ödemeyi ihtirazi kayıt koymadan kabul eden işçinin faiz talebi sonradan tartışma konusu yapılabileceğinden, ödemenin kabulü sırasında faizin saklı tutulduğu yazılı olarak belirtilmelidir.
Kaçınma süresince işverenin yerine başka birini çalıştırması mümkün müdür?
Madde 34'ün ikinci fıkrası, kaçınan işçinin yerine yeni işçi alınmasını ve işin başkalarına yaptırılmasını açıkça yasaklar. Yasağa aykırı davranış, işverenin sözleşmeyi fiilen sona erdirdiğinin bir göstergesi olarak değerlendirilebilir. Yeni alınan kişinin işe giriş bildirgesi ve işyerindeki görev dağılımı, bu durumun ispatında kullanılabilecek başlıca delillerdir.
Maaş geciktiğinde ödeme gününden itibaren izlenecek sıra
Gecikme karşısında hakların korunması, birkaç tarihin doğru tespitine ve birkaç belgenin zamanında hazırlanmasına bağlıdır. Sıralama şu şekilde özetlenebilir:
- Ödeme gününün tespiti: iş sözleşmesi, bordrolar ve son aylardaki banka hareketleri üzerinden ücretin hangi gün ödenmesi gerektiği belirlenir.
- Yirmi günün hesabı: ödeme gününü izleyen günden başlayarak yirmi gün sayılır; kaçınma hakkı süre dolduktan sonraki gün doğar.
- Yazılı bildirim: ödenmeyen ay, tutar, ödeme günü, kaçınmanın başlangıcı ve ödeme yapıldığında işbaşı yapılacağı ihtarname ya da kayıtlı elektronik postayla bildirilir.
- Delillerin korunması: bordrolar çekinceyle imzalanır, banka dökümü alınır, işverenle yapılan yazışmalar saklanır.
- Yolun seçimi: gecikme geçici görünüyorsa kaçınma sürdürülür; ödemeler süreklilik gösteren biçimde aksıyorsa m. 24/II-e'ye dayanan fesih ve kıdem tazminatı talebi değerlendirilir.
- Alacağın takibi: ödenmeyen ücret ve mevduata uygulanan en yüksek faiz için arabulucuya başvurulur; anlaşma sağlanamazsa iş mahkemesinde dava açılır.
Kanunun 34. maddesi işçiye, işini kaybetmeden ücretini talep edebilmesi için kanuni bir dayanak verir; hakkın işlevi ise sürenin doğru hesaplanmasına ve kaçınmanın yazılı olarak belgelenmesine bağlıdır. Diğer alacak ve fesih konuları iş hukuku sayfasında bir arada yer almaktadır.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; her dosya kendi olgularıyla değerlendirilir.
Bu konuyla ilgili emsal kararlar

İşe İade Sonrası Başlatılmayan İşçide Hangi Ücret Esas Alınır, İhbar Yeniden Ödenir mi?
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, 02.07.2026

Maaşı Ödenmeyen İşçi İşi Bıraktıysa, Sebebi Davada Söylemeden Kıdem Tazminatı Alabilir mi?
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 31.01.2024

Fazla Mesaide Hakkaniyet İndirimi Oranına İtiraz Neden İspat İtirazı Sayılır?
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, 01.10.2024




