Haksız Gözaltı ve Tutuklama Tazminatı: Kimler, Ne Zaman ve Nasıl İster (CMK 141-144)

Bir yıl dört ay tutuklu kalan sanık, duruşmanın sonunda beraat kararını dinler; birkaç ay sonra karar kesinleşir ve geriye işten çıkarılma yazısı, ödenmemiş kira, dağılmış bir aile düzeni kalır. Başka bir dosyada şüpheli üç gün gözaltında tutulur, ifadesi alınır ve altı ay sonra hakkında kovuşturmaya yer olmadığına karar verilir. İki kişinin sorusu aynıdır: kaybedilen günlerin bedelini kim öder, ne zamana kadar ve nereye başvurulur?

Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) m. 141-144 bu sorunun cevabını verir; 2 Mart 2024 tarihli 7499 sayılı Kanun ise cevabın bir kısmını değiştirmiştir. 1 Haziran 2024'ten bu yana beraat, kovuşturmaya yer olmadığı kararı ve cezayı aşan tutukluluk gibi hâllerde başvuru ağır ceza mahkemesine değil, Adalet Bakanlığı bünyesindeki Tazminat Komisyonuna yapılır; kanuna aykırı yakalama ve tutuklama gibi hâllerde ise ağır ceza mahkemesi görevli kalmıştır. Başvurunun hangi kapıya ve hangi süre içinde yapılacağı, istemin esasından önce çözülmesi gereken sorudur. Yargılamanın diğer aşamalarına ilişkin genel çerçeve ceza hukuku sayfasında yer alır.

Tazminatın borçlusu Devlettir ve hâkim ya da savcıya doğrudan dava açılamaz

Kanun, saydığı hâllerde koruma tedbirine maruz kalan kişilerin "maddî ve manevî her türlü zararlarını, Devletten isteyebilirler" hükmüyle bağlar (CMK m. 141/1). İstemin muhatabı tedbiri uygulayan kolluk görevlisi, tutuklama kararını veren hâkim ya da soruşturmayı yürüten Cumhuriyet savcısı değil, Devlettir. Ağır ceza mahkemesine yapılan istemlerde Devleti Hazine temsilcisi temsil eder (CMK m. 142/5); Komisyona yapılan müracaatlarda ödenmesine karar verilen tazminat Adalet Bakanlığınca ödenir (6384 sayılı Kanun m. 7/5).

Bu yapı 6545 sayılı Kanunla 2014'te eklenen CMK m. 141/3 ile pekiştirilmiştir: soruşturma ve kovuşturma sırasında hâkim ve Cumhuriyet savcılarının verdikleri kararlar veya yaptıkları işlemler nedeniyle tazminat davaları, kişisel kusur ve haksız fiil iddiaları dâhil, "ancak Devlet aleyhine açılabilir." Hâkimi ya da savcıyı davalı gösteren bir dilekçe bu hüküm karşısında yanlış hasım yöneltilmiş sayılır. Kusurlu görevlinin sorumluluğu ortadan kalkmaz; yalnızca Devletin ödedikten sonra başvuracağı rücu ilişkisine taşınır.

Tazminatın dayanağı her hâlde tedbirin hukuka aykırı olması değildir. Kanun bir grup hâlde tedbirin kanuna aykırılığını ararken, başka bir grupta kanuna uygun olarak uygulanmış bir tedbirin sonradan haksız bir yüke dönüşmesini yeterli görür. Beraat eden kişinin tutuklanması, tutuklama anındaki şüphe durumuna göre kanuna uygun olabilir; bu durum tazminat hakkını ortadan kaldırmaz.

CMK m. 141'deki on iki hâl iki gruba ayrılır ve merciyi bu ayrım belirler

Maddenin birinci fıkrası (a)'dan (l)'ye kadar on iki bent sayar. Bentlerin bir kısmı tedbirin baştan kanuna aykırı olduğu, bir kısmı ise kanuna uygun tedbirin sonucunun kişi aleyhine döndüğü hâlleri düzenler. 7499 sayılı Kanunla yapılan değişiklikten sonra bu ayrım başvuru merciini de belirlemektedir.

Bent	Hâl	Başvuru mercii
a	Kanunda belirtilen koşullar dışında yakalama, tutuklama veya tutukluluğun devamı	Ağır ceza mahkemesi
b	Kanuni gözaltı süresi içinde hâkim önüne çıkarılmama	Ağır ceza mahkemesi
c	Kanuni haklar hatırlatılmadan ya da haklardan yararlandırılmadan tutuklama	Ağır ceza mahkemesi
d	Kanuna uygun tutuklamaya rağmen makul sürede yargılama mercii önüne çıkarılmama ve hüküm verilmemesi	Ağır ceza mahkemesi
e	Kanuna uygun yakalama ya da tutuklamadan sonra kovuşturmaya yer olmadığı veya beraat kararı	Tazminat Komisyonu
f	Gözaltı ve tutukluluk süresinin hükmolunan cezayı aşması ya da suçun yaptırımının yalnız para cezası olması	Tazminat Komisyonu
g	Yakalama veya tutuklama nedenlerinin ve suçlamanın açıklanmaması	Ağır ceza mahkemesi
h	Yakalama veya tutuklamanın yakınlara bildirilmemesi	Ağır ceza mahkemesi
i	Arama kararının ölçüsüz biçimde uygulanması	Ağır ceza mahkemesi
j	Koşulları oluşmadan elkoyma, eşyanın korunmaması, amaç dışı kullanılması ya da zamanında geri verilmemesi	Ağır ceza mahkemesi
k	Yakalama, adli kontrol veya tutuklamaya karşı kanuni başvuru imkânlarından yararlandırılmama	Ağır ceza mahkemesi
l	Konutu terk etmeme ya da tedavi ve bağımlılıktan arınma amaçlı adli kontrol yükümlülüğünden sonra kovuşturmaya yer olmadığı veya beraat kararı	Tazminat Komisyonu

Kanuna aykırı yakalama, gözaltı ve tutuklama

(a), (b), (c), (g), (h) ve (k) bentleri tedbirin uygulanış biçimindeki hukuka aykırılığı konu alır. Tutuklama nedeni bulunmadan verilen tutuklama kararı, gözaltı süresinin aşılması, müdafiden yararlandırılmadan tutuklama, yakalamanın yakınlara bildirilmemesi ya da tutuklamaya itiraz imkânının fiilen kapatılması bu gruba girer. Bu hâllerde ceza dosyasının sonucu belirleyici değildir; mahkûm olan bir kişi de örneğin yasal gözaltı süresinin aşılması nedeniyle tazminat isteyebilir. Tutukluluk sürerken bu aykırılıklara karşı başvurulacak yol itiraz ve tahliye talebidir; o aşama tutukluluğa itiraz ve tahliye talebi yazısında ayrıntılı olarak ele alınmıştır. Tazminat, aykırılığın sonucunu sonradan paraya çeviren ikinci aşamadır.

Makul sürede yargılanmama

(d) bendi kanuna uygun olarak tutuklanmış, ancak makul sürede yargılama mercii önüne çıkarılmamış ve bu süre içinde hakkında hüküm verilmemiş kişiyi korur. Bent tutukluluğa özgüdür. Tutuklu olmasa da yargılaması uzun süren kişinin makul sürede yargılanma hakkı ihlali nedeniyle manevi tazminat istemi ise ayrı bir kurumdur: 6384 sayılı Kanun m. 2/3-a uyarınca doğrudan Tazminat Komisyonuna yapılır ve süresi, soruşturma ya da yargılamanın kesin kararla sonuçlandığının öğrenilmesinden itibaren bir aydır (6384 sayılı Kanun m. 5/A). İki istemin süreleri ve mercileri farklı olduğundan, uzun tutukluluk yaşanmış dosyalarda ikisinin ayrı ayrı değerlendirilmesi gerekir.

Beraat, kovuşturmaya yer olmadığı kararı ve cezayı aşan tutukluluk

Uygulamada en sık rastlanan istemler (e) ve (f) bentlerine dayanır. Kanuna uygun olarak yakalanan ya da tutuklanan kişi hakkında sonradan kovuşturmaya yer olmadığına veya beraatine karar verilmişse tazminat hakkı doğar. Mahkûmiyet hâlinde ise yalnızca gözaltı ve tutuklulukta geçen sürenin hükmolunan cezayı aşan kısmı ya da suçun kanundaki yaptırımının yalnız para cezası olması nedeniyle bu cezaya mahkûm edilme tazminat sebebidir. Kovuşturmaya yer olmadığına dair kararın kesinleşme süreci ve bu karara itiraz kovuşturmaya yer olmadığına dair karara itiraz yazısında anlatılmıştır; tazminat süresi bu kesinleşmeye bağlı olarak işlemeye başlar.

Arama, elkoyma ve adli kontrol

Tazminat yalnız özgürlükten yoksun bırakmayla sınırlı değildir. (i) bendi ölçüsüz arama, (j) bendi koşulları oluşmadan yapılan elkoyma ile elkonulan eşyanın korunmaması, amaç dışı kullanılması ya da zamanında iade edilmemesi hâllerini kapsar; yediemine teslim edilip yıllarca bekletilen ve değer kaybeden bir araç bu bende örnek gösterilebilir. 7499 sayılı Kanun (l) bendini ekleyerek konutu terk etmeme ile tedavi ve bağımlılıktan arınma amacıyla hastaneye yatmayı da içeren adli kontrol yükümlülüklerini uygulandıktan sonra kovuşturmaya yer olmadığı ya da beraat kararı verilmesini tazminat sebebi saymıştır. Diğer adli kontrol yükümlülükleri (imza, yurt dışı çıkış yasağı gibi) bu bendin kapsamı dışında kalmıştır; bunlara karşı başvuru imkânından yararlandırılmama ise (k) bendine girer.

7499 sayılı Kanundan sonra başvuru, bende göre Tazminat Komisyonuna ya da ağır ceza mahkemesine yapılır

7499 sayılı Kanunla CMK m. 142/2'ye eklenen cümleler uyarınca (e), (f) ve (l) bentleri kapsamındaki istemler bakımından 6384 sayılı Tazminat Komisyonunun Görevleri ile Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Kanun hükümleri uygulanır. Bu kurul, Adalet Bakanı tarafından Bakanlık teşkilatındaki hâkim ve savcılar arasından atanan dokuz üyeden oluşur ve üç kişilik heyetler hâlinde de çalışabilir (6384 sayılı Kanun m. 4/1). Kalan dokuz bentteki istemler, zarara uğrayanın oturduğu yer ağır ceza mahkemesinde görülmeye devam eder. O yer ağır ceza mahkemesi tazminat konusu işlemle ilişkiliyse ve aynı yerde başka bir ağır ceza dairesi yoksa, istem en yakın yer ağır ceza mahkemesinde karara bağlanır.

Kanun yanlış mercie yapılan başvurunun hak kaybına yol açmasını önleyen bir düzen kurmuştur. Komisyon kapsamındaki bir istem ağır ceza mahkemesine yapılmışsa Komisyona, ağır ceza mahkemesinin görevine giren bir istem Komisyona yapılmışsa ağır ceza mahkemesine gönderilir; her iki durumda ilk başvuru tarihi esas alınır (CMK m. 142/2; 6384 sayılı Kanun m. 5/B-2). Aynı dilekçede iki gruba giren talepler birlikte ileri sürülmüşse, başvurulan merci kendi görevi dışındaki kısmı ayırarak gönderir. Görev konusunda Komisyon ile ağır ceza mahkemesi arasında anlaşmazlık çıkarsa uyuşmazlığı Ankara Bölge Adliye Mahkemesi kesin olarak karara bağlar.

Geçiş hükümleri iki ayrı tarih ölçütü kullanır. CMK geçici madde 6/3 uyarınca m. 141'deki yeni düzenlemeler 1 Haziran 2024'ten sonra kesinleşen karar veya hükümler bakımından uygulanır. CMK geçici madde 6/4 uyarınca m. 142'deki değişiklikler 1 Haziran 2024 tarihinde ve sonrasında yapılan istemlere uygulanır; bu tarihten önce ağır ceza mahkemesine yapılmış istemler eski hükümlere göre, kesinleşinceye kadar yargı mercilerince görülmeye devam eder. Bugün Yargıtay 12. Ceza Dairesinin önüne gelen tazminat dosyalarının önemli bir kısmı bu eski istemlerdir; yeni sistemde istinaf üzerine bölge adliye mahkemesinin verdiği kararlar kesindir (CMK m. 142/8).

Başvuru süresi kesinleşmenin tebliğinden itibaren üç ay, her hâlde kesinleşmeden itibaren bir yıldır

Kanuna göre istem, "karar veya hükümlerin kesinleştiğinin ilgilisine tebliğinden itibaren üç ay ve her hâlde karar veya hükümlerin kesinleşme tarihini izleyen bir yıl içinde" yapılabilir (CMK m. 142/1). Aynı süre Komisyona yapılan müracaatlar için 6384 sayılı Kanun m. 5/B-1'de tekrarlanmıştır. Üç aylık sürenin başlangıcı kararın tebliği değil, kararın kesinleştiğinin tebliğidir; gerekçeli kararın tebliğ edilmiş olması üç aylık süreyi başlatmaz.

İki süre birlikte işler ve hangisi önce dolarsa o uygulanır. Beraat hükmü 10 Ocak 2026'da kesinleşmiş ve kesinleşme bilgisi sanığa 1 Nisan 2026'da tebliğ edilmişse üç aylık süre 1 Temmuz 2026'da dolar. Kesinleşme hiç tebliğ edilmemişse bir yıllık üst sınır işler ve istem en geç 10 Ocak 2027'ye kadar yapılabilir. Tebliğin kesinleşmeden on ay sonra yapıldığı bir dosyada ise üç aylık süre bir yıllık sınırı aşacağından son gün yine kesinleşmeden itibaren bir yılın dolduğu gündür.

Süre hesabını etkileyen bir başka hüküm CMK m. 141/2'dir: (e), (f) ve (l) bentlerindeki kararları veren merciler, ilgiliye tazminat hakkı bulunduğunu bildirir ve bu husus karara geçirilir. Kararda bu bildirimin yer almaması tazminat hakkını ortadan kaldırmaz. Tazminat istemi bakımından belirleyici olan kesinleşme tarihi olduğundan kesinleşme şerhli karar örneğinin dosyaya erken alınması ve kesinleşme tebliğinin tarihinin kayda geçirilmesi gerekir.

Dilekçe zararı belgeleriyle göstermeli; yargılama duruşmalı ve iki dereceli yürür

Dilekçenin asgari içeriği CMK m. 142/3'te sayılmıştır: istemde bulunan kişinin açık kimliği ve adresi, zarara uğradığı işlem, zararın nitelik ve niceliği ve bunların belgeleri. Bilgi ve belgeler yetersizse mahkeme eksikliğin bir ay içinde giderilmesini, aksi hâlde istemin reddedileceğini ilgiliye duyurur; süresinde tamamlanmayan dilekçe itiraz yolu açık olmak üzere reddolunur (CMK m. 142/4). Aynı içerik ve bir aylık eksiklik süresi Komisyona yapılan müracaatlarda da geçerlidir (6384 sayılı Kanun m. 5/A-2 ve 5/A-3, m. 5/B-4 yollamasıyla).

Ağır ceza mahkemesi yeterli bulduğu dilekçenin bir örneğini Hazine temsilcisine tebliğ eder ve beyan ve itirazlarını iki hafta içinde yazılı olarak bildirmesini ister; 7499 sayılı Kanundan önce bu süre on beş gündü (CMK m. 142/5). Mahkeme tazminat hukukunun genel ilkelerine göre gerekli gördüğü araştırmayı yapar ve kararını duruşmalı olarak verir. Usulüne uygun çağrıya rağmen istemde bulunan ya da Hazine temsilcisi gelmezse yokluklarında karar verilebilir (CMK m. 142/6-7). Karara karşı istemde bulunan, Cumhuriyet savcısı ve Hazine temsilcisi istinaf yoluna başvurabilir; bölge adliye mahkemesi kararı yerinde görmezse işin esası hakkında karar verir ve bu karar kesindir (CMK m. 142/8).

Komisyon yolunun usulü farklıdır. Müracaat elektronik ortamda ya da Cumhuriyet başsavcılıkları aracılığıyla yapılabilir; başsavcılığa yapılan müracaatın tarihi esas alınır. Müracaata ilişkin kâğıtlar damga vergisinden, işlemler harçtan muaftır (6384 sayılı Kanun m. 5/4-6). Bu kararlara karşı tebliğden itibaren on beş gün içinde, Komisyon aracılığıyla Ankara Bölge İdare Mahkemesine itiraz edilebilir; itiraz üç ay içinde karara bağlanır ve itiraz üzerine verilen karar kesindir. Ödenmesine karar verilen tazminat, kararın kesinleşmesinden itibaren üç ay içinde Adalet Bakanlığınca ödenir (6384 sayılı Kanun m. 7/4-5).

Ağır ceza mahkemesindeki tazminat davalarında Avukatlık Asgari Ücret Tarifesine göre nispi vekâlet ücreti ödenir; ancak bu ücret Tarifede sulh ceza hâkimliklerinde takip edilen işler için belirlenen maktu ücretten az, ağır ceza mahkemelerindeki davalar için belirlenen maktu ücretten fazla olamaz (CMK m. 142/9). Tazminata ilişkin mahkeme kararı kesinleşmeden ve idari başvuru süreci tamamlanmadan icra takibine konulamaz. Kesinleşen kararda hükmedilen tazminat ve vekâlet ücreti, davacının ya da vekilinin davalı idareye yazılı olarak bildireceği banka hesabına bildirimden itibaren otuz gün içinde ödenir; ödeme yapılmazsa karar genel hükümlere göre icra olunur (CMK m. 142/10).

Maddi zarar belgeyle ispatlanır, manevi tazminat ise hakkaniyetle belirlenir

Maddi zarar kalemleri

Maddi tazminat, tedbir nedeniyle malvarlığında meydana gelen gerçek azalmayı karşılar. Gözaltı ve tutuklulukta geçen sürede elde edilemeyen ücret ya da kazanç, tedbir nedeniyle kaybedilen iş, kapanan ya da durması gereken işyerinin giderleri, ceza dosyasının savunması için yapılan masraflar ve elkonulan eşyanın değer kaybı uygulamada ileri sürülen başlıca kalemlerdir. Her kalemin tedbirle illiyet bağı ve miktarı belgelenmelidir: ücret bordroları, sigorta hizmet dökümü, vergi beyannameleri, işten çıkış belgesi, kira ve fatura kayıtları ile ödeme makbuzları bu belgeler arasındadır. Uygulamada sık karşılaştığımız eksiklik, kazanç kaybının yalnızca beyanla ileri sürülmesi ve tutukluluktan önceki gelirin resmî bir kayıtla desteklenmemesidir.

Kamu görevlilerinin maaş kaybı ayrı bir yargı yolu sorunu doğurabilir. Yargıtay 12. Ceza Dairesinin E. 2025/8423, K. 2026/2865, 25 Mart 2026 tarihli kararına konu dosyada, tutuklandığı dönemde kamu görevlisi olan davacının eksik maaş ödemesine ilişkin talepleri idari yargı kapsamında kaldığı gerekçesiyle maddi tazminat yönünden reddedilmiş, Daire hükmü onamıştır. Aynı dosyada nitelikli cinsel saldırı suçlamasıyla 586 gün tutuklu kalıp beraat eden davacı lehine hükmedilen 370.000 TL manevi tazminat, tutuklama tarihinden işleyecek yasal faiziyle birlikte onanmıştır. Kamu görevlisi davacının maddi zarar talebinde maaş farkının hangi yargı yolunda isteneceğinin ayrıca değerlendirilmesi gerekir.

Manevi tazminatın ölçütleri

Manevi tazminatın miktarı kanunda belirlenmemiştir; CMK m. 142/6 tazminat hukukunun genel ilkelerine yollama yapar. Yargıtay 12. Ceza Dairesi E. 2022/7546, K. 2026/3047, 30 Mart 2026 tarihli kararında ölçütleri şöyle sıralamıştır: manevi tazminatın "davacının sosyal ve ekonomik durumu, üzerine atılı suçun niteliği, tutuklanmasına neden olan olayın cereyan tarzı, tutuklu kaldığı süre ve benzeri hususlar ile tazminat davasının kesinleşeceği tarihe kadar faizi ile birlikte elde edeceği parasal değer dikkate alınıp, hak ve nesafet ilkelerine uygun, makul bir miktar olarak tayin ve tespiti" gerekir. Dosyada terör örgütüne üye olma suçlamasıyla sekiz gün gözaltında kalıp beraat eden davacıya ilk derece mahkemesinin hükmettiği 800 TL manevi tazminat, bu ölçütlere uymayacak miktarda eksik bulunarak bozulmuştur.

Kararın vurguladığı son ölçüt, yani tazminatın kesinleşme tarihine kadar faiziyle ulaşacağı değer, uzun süren tazminat yargılamalarında önem kazanır. Yukarıdaki iki dosyada da tazminatın gözaltı ya da tutuklama tarihinden işleyecek yasal faiziyle ödenmesi istenmiş; 586 günlük tutukluluk dosyasında faiz tutuklama tarihinden işletilmiştir. Manevi tazminat miktarı, aynı süre için başka dosyalarda hükmedilen tutarlarla birebir karşılaştırılarak belirlenmez; isnat edilen suçun toplumsal damgası, kişinin mesleği ve tedbirin kamuoyuna yansıması miktarı değiştiren unsurlardır.

Bazı hâllerde tazminat istenemez ve tutukluluk başka bir hükümde değerlendirilmişse hak doğmaz

Kanuna uygun olarak yakalanan, adli kontrol altına alınan veya tutuklanan kişilerden aşağıdakiler tazminat isteyemez (CMK m. 144/1):

• Tazminata hak kazanmadığı hâlde sonradan yürürlüğe giren lehe kanun nedeniyle durumu tazminat istemeye uygun hâle gelenler,
• Genel veya özel af, şikâyetten vazgeçme, uzlaşma gibi nedenlerle hakkında kovuşturmaya yer olmadığına ya da davanın düşmesine karar verilenler, kamu davası geçici olarak durdurulan, ertelenen veya düşürülenler,
• Kusur yeteneğinin bulunmaması nedeniyle hakkında ceza verilmesine yer olmadığına karar verilenler,
• Adli makamlar huzurunda gerçek dışı beyanla suç işlediğini veya suça katıldığını bildirerek gözaltına alınmasına, adli kontrol altına alınmasına veya tutuklanmasına neden olanlar.

Maddenin girişindeki "kanuna uygun olarak" ibaresi kapsamı sınırlar. Maddedeki engeller lafzen kanuna uygun tedbirler için öngörülmüştür. Yasal gözaltı süresinin aşılması gibi kanuna aykırı bir uygulamada tazminat sebebi dosyanın sonucu değil, tedbirin uygulanış biçimidir; ceza dosyasının uzlaşma ya da şikâyetten vazgeçme ile sona ermesi bu nedenle m. 144'ün kapsamına girmez.

Tazminat mahkemeleri ayrıca gözaltı ve tutuklulukta geçen sürenin başka bir mahkûmiyette mahsup edilip edilmediğini araştırmaktadır. Yargıtay 12. Ceza Dairesinin E. 2022/7309, K. 2026/2911, 25 Mart 2026 tarihli kararına konu dosyada davacı iki ayrı suçlamayla tutuklanmış, suçlamalardan biri hakkında ek kovuşturmaya yer olmadığına karar verilmiş, diğerinden 6 yıl 3 ay hapis cezasına mahkûm edilmiştir. Daire, tutuklandığı suçtan mahkûmiyetine karar verilen ve mahkûmiyeti aşan tutukluluk süresi bulunmayan davacı bakımından tazminat koşullarının oluşmadığını belirterek davanın reddini onamıştır. Kısmi kovuşturmaya yer olmadığı kararı tek başına tazminat hakkı doğurmaz; tutukluluğun bütün olarak hangi suçlamaya dayandığı ve mahkûmiyete mahsup edilip edilmediği belirleyicidir.

Devlet ödediği tazminatı kusurlu görevliye, iftira edene ya da sonradan mahkûm olana yöneltir

Devletin tazminatı ödemesiyle ilişki sona ermez. Kanunun m. 141/4 hükmüne göre Devlet, ödediği tazminattan dolayı görevinin gereklerine aykırı hareket ederek görevini kötüye kullanan hâkim ve Cumhuriyet savcılarına bir yıl içinde rücu eder. Rücu için görevin kötüye kullanılması aranır; tedbirin sonradan haksız çıkması tek başına rücu sebebi değildir.

İftira konusunu oluşturan suç veya yalan tanıklık nedeniyle gözaltına alınma ve tutuklama hâlinde Devlet, iftira eden ya da yalan tanıklıkta bulunan kişiye de rücu eder (CMK m. 143/3). Asılsız isnat mağdurunun Devletten koruma tedbiri tazminatı istemesi ile iftira edenden genel hükümlere göre maddi ve manevi tazminat istemesi ayrı yollardır; iki yolun ilişkisi iftira suçu ve cezası yazısında anlatılmıştır.

Tazminat sonradan geri de alınabilir. Kovuşturmaya yer olmadığına ilişkin kararı sonradan kaldırılarak hakkında kamu davası açılan ve mahkûm edilenlere ya da yargılamanın aleyhe yenilenmesiyle beraat kararı kaldırılıp mahkûm edilenlere ödenmiş tazminatların mahkûmiyet süresine ilişkin kısmı, Cumhuriyet savcısının yazılı istemiyle aynı mahkemeden alınacak kararla, kamu alacaklarının tahsiline ilişkin mevzuata göre geri alınır; bu karara itiraz edilebilir (CMK m. 143/1). Komisyonun ödediği tazminatlar için Cumhuriyet savcısının geri alma istemi Komisyona yapılır (6384 sayılı Kanun m. 5/B-3).

Tutukluluk sona erdikten sonra tazminat yolu Anayasa Mahkemesine bireysel başvurudan önce gelir

Kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlali iddiası Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yoluyla da ileri sürülebilir; ancak bireysel başvuru, olağan kanun yollarının tüketilmesinden sonra yapılabilen ikincil bir yoldur. Anayasa Mahkemesinin yerleşik yaklaşımı, tutukluluğu sona ermiş kişilerin tutmanın hukuka aykırılığına ya da süresine ilişkin şikâyetlerinde CMK m. 141'deki tazminat yolunun etkili bir başvuru yolu olarak tüketilmesini aramak yönündedir. Tutukluluk devam ederken ise itiraz ve tahliye talepleri ön plandadır; bu aşamada sonuç alınamazsa bireysel başvuru gündeme gelir.

Tazminat istemi reddedilen ya da hükmedilen miktarın hakkın özünü karşılamadığını düşünen kişi, kesin karardan sonra bireysel başvuruda bulunabilir. Başvuru süresi, başvuru yollarının tüketildiği tarihten itibaren otuz gündür (6216 sayılı Kanun m. 47/5). Başvurunun koşulları ve kabul edilebilirlik ölçütleri Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru sayfasında açıklanmıştır.

Sık Sorulan Sorular

Beraat eden her tutuklu tazminat alabilir mi?

Kanuna uygun olarak tutuklanıp beraat eden kişi CMK m. 141/1-e uyarınca tazminat isteyebilir; tutuklamanın hukuka aykırı olduğunu ayrıca ispat etmesi gerekmez. Dosyanın beraat yerine kusur yeteneği bulunmadığı için ceza verilmesine yer olmadığı kararıyla ya da af, uzlaşma veya şikâyetten vazgeçme nedeniyle düşmeyle sonuçlanması m. 144 uyarınca tazminata engel olur. Tutukluluk süresinin başka bir mahkûmiyete mahsup edilmiş olması da hakkı ortadan kaldırır.

Gözaltında geçen birkaç gün için de tazminat istenebilir mi?

Gözaltından sonra kovuşturmaya yer olmadığı ya da beraat kararı verilmişse gözaltında geçen süre de CMK m. 141/1-e kapsamında tazminata konu olur; kanun yakalama ile tutuklamayı aynı bentte sayar. Gözaltı süresinin kanuni süreyi aşması ya da yakalamanın yakınlara bildirilmemesi gibi aykırılıklar ise sonuçtan bağımsız olarak ayrı tazminat sebebidir. Kısa süreli gözaltılarda manevi tazminat miktarı da Yargıtay'ın saydığı ölçütlere göre belirlenir ve sembolik tutarlar bozma sebebi yapılabilmektedir.

Başvuru süresi kaçırılırsa ne olur?

Üç ay ve bir yıllık süreler (CMK m. 142/1) geçtikten sonra yapılan istem süre yönünden reddedilir. Süresinde yapılmayan müracaat Komisyonca da reddedilir (6384 sayılı Kanun m. 6/1-b). Süre, kesinleşmenin tebliğine ve kesinleşme tarihine bağlı olduğundan kesinleşme şerhli kararın ve tebliğ belgesinin tarihlerinin dosyada bulunması gerekir.

Tazminat Komisyonuna nasıl başvurulur?

Müracaat imzalı dilekçeyle, elektronik ortamda ya da herhangi bir Cumhuriyet başsavcılığı aracılığıyla yapılabilir ve harçtan muaftır. Dilekçede kimlik ve adres, zarara uğranılan işlem, zararın nitelik ve niceliği gösterilmeli, belgeleri eklenmelidir. Verilen karara karşı tebliğden itibaren on beş gün içinde Ankara Bölge İdare Mahkemesine itiraz edilebilir.

Tazminat davasında avukatlık ücretini kim öder?

Ağır ceza mahkemesindeki tazminat davasında istemi kabul edilen davacı lehine Avukatlık Asgari Ücret Tarifesine göre nispi vekâlet ücretine hükmedilir; bu ücretin alt ve üst sınırı CMK m. 142/9'da Tarifedeki iki maktu ücrete bağlanmıştır. Müdafie ceza dosyasında ödenen ücret ise ayrı bir konudur ve maddi zarar kalemi olarak ödeme belgeleriyle birlikte ileri sürülmelidir.

Hâkim ya da savcı hakkında kişisel tazminat davası açılabilir mi?

Soruşturma ve kovuşturma sırasında hâkim ve Cumhuriyet savcılarının kararları ve işlemleri nedeniyle tazminat davası CMK m. 141/3 uyarınca yalnızca Devlet aleyhine açılabilir. Görevini kötüye kullanan hâkim ya da savcının sorumluluğu, Devletin ödediği tazminat için bir yıl içinde başvuracağı rücu yoluyla gerçekleşir. Görevlinin ceza sorumluluğu ise ayrı bir soruşturmanın konusudur.

Kesinleşme tebliğinden sonraki ilk üç ayda dosyada yapılması gerekenler

Beraat ya da kovuşturmaya yer olmadığı kararı kesinleştiğinde tazminat istemi için zaman işlemeye başlamıştır. İlk iş, kesinleşme şerhli karar örneğini ve kesinleşmenin tebliğine ilişkin belgeyi almak ve iki tarihi yan yana yazmaktır: üç aylık süre tebliğden, bir yıllık üst sınır kesinleşmeden hesaplanır ve erken dolan tarih son gündür. İkinci adım bent tespitidir. Tedbir kanuna uygun uygulanmış ve dosya beraat, kovuşturmaya yer olmadığı ya da cezayı aşan tutuklulukla sonuçlanmışsa başvuru Tazminat Komisyonuna; gözaltı süresinin aşılması, hakların hatırlatılmaması ya da ölçüsüz arama gibi bir aykırılık varsa ağır ceza mahkemesine yapılır. İki grup birlikte varsa her iki talep aynı dilekçede ileri sürülebilir ve görev dışı kısım ilgili mercie gönderilir.

Üçüncü adım zararın belgelenmesidir. Gözaltı ve tutukluluğun başlangıç ve bitiş tarihlerini gösteren giriş-çıkış yazısı, tutukluluk süresinin başka bir dosyada mahsup edilmediğini gösteren kayıt, tedbirden önceki gelire ilişkin resmî belgeler, işten çıkış ve sigorta kayıtları ile savunma giderlerinin makbuzları dilekçeye eklenmelidir. Manevi tazminat bakımından ise kişinin mesleği, sosyal konumu, isnadın niteliği ve tedbirin aile ve çalışma hayatına etkisi somut olgularla anlatılmalıdır; Yargıtay'ın saydığı ölçütler bu olguların dosyada bulunmasını gerektirir. İki merci arasındaki görev ayrımı 1 Haziran 2024'te uygulanmaya başladığından, aynı olaydan doğan iki talebin ayrı mercilere gittiği dosyalarda her iki başvurunun akıbeti ve itiraz süreleri ayrı ayrı izlenmelidir.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; her dosya kendi olgularıyla değerlendirilir.